İzmir'de 9 Eylül: Zafer Gününün Hüzünlü Hafızası

9 Eylül sabahı İzmir sokakları erken saatlerde hareketlenir. Cumhuriyet Meydanı'ndan Konak'a, Kordon'dan Kadifekale'ye kadar her yer Türk bayraklarıyla donanır. Bandonun sesi, kalabalığın mırıltısı ve bazı yaşlıların gözyaşları karışır bir araya. Şehir, 1922'deki o anı yeniden yaşar: Türk ordusu İzmir'e giriyor. Yüz yılı aşkın bir süredir bu gün, kurtuluşun sembolü olarak kutlanır. Ama İzmir'in hafızası tek bir anın hikâyesini değil, birbiriyle çelişen duyguların izini taşır.
Üç yıldan uzun süren işgal, 15 Mayıs 1919'dan beri şehrin belleğinde açık bir yara olarak duruyordu. Yunan ordusu limana girdiğinde İzmir hem bir sömürge kenti gibi hissetmişti kendini, hem de Anadolu'nun geri kalanından koparılmış gibi. Kurtuluş Savaşı boyunca bu duygu, cephelerdeki askerlerin en büyük motivasyonlarından biriydi. 9 Eylül 1922'de Mustafa Kemal'in komutasındaki kuvvetler şehre girince, önce zaferin coşkusu vardı. İnsanlar sokaklara döküldü. Umut, yorgunluk ve bitmek bilmeyen bir bekleyişin ardından gelen rahatlama bir aradaydı.
Ancak kutlama uzun sürmedi. 13 Eylül'te başlayan Büyük İzmir Yangını, dört gün boyunca şehrin merkezini kül etti. Levanten, Rum, Ermeni ve Musevi mahalleleri başta olmak üzere binlerce bina yok oldu. Tarihi yapılar, hanlar, bankalar, gazete binaları alevler içinde çöktü. Kimi kaynaklara göre 100 binden fazla insan evsiz kaldı. Kurtuluşun ardından hemen gelen bu felaket, zaferin tadını ekşitti. Şehir kurtarılmıştı ama aynı şehir aynı zamanda yakılmıştı da.
Bugün İzmir bu ikiliği hâlâ taşıyor. 9 Eylül'de anılan zafer, aynı zamanda yitirilen bir dünyanın hatırlanma günü oluyor. Tarihi Fuar alanı, eski Rum mahallelerinin üzerinde yükseldi. Pasaport ve Alsancak'taki binaların bazıları yangından önceye ait tek hatırlanma noktası. Şehrin çok kültürlü dokusu, yangın ve sonrasında gelen göçlerle büyük ölçüde değişti. Bugünkü İzmir, o eski kozmopolit liman kentinin hem devamı hem dönüşmüş hali.
Bu nedenle 9 Eylül yalnızca askeri bir zaferin yıldönümü değil. Bir şehrin kendi hafızasıyla yüzleştiği gün. İnsanlar bayraklarla sokaklara çıkarken, aynı sokakların altında başka bir hüzün de yankılanıyor. Kurtuluş, her şeyin bittiği an değil; her şeyin dönüştüğü an. İzmir bu ikiliği kabullenerek yaşamayı öğrendi. Zaferi unutmadan, yangının izlerini de sessizce taşıyor.