Chiếc thẻ trong ví: Một chặng đường 12 năm từ giấy mỏng đến kỹ thuật số

Sáng chủ nhật, tôi lần mở ngăn kéo cũ để tìm chiếc kính râm mùa hè, bất ngờ thấy một tấm “chứng minh nhân dân” giấy cũ nứt góc, in hình tôi năm 18 tuổi với mái tóc ép tỉa lởm chởm theo mốt năm 2010. Ngay bên cạnh là chiếc thẻ căn cước mới cứng cáp, bóng loáng, phản chiếu khuôn mặt đã bắt đầu có nếp nhăn nhẹ. Trong khoảnh khắc ấy, tôi nhận ra: hai mảnh nhựa-giấy nhỏ bé ấy thực ra là một bản ghi chép ngắn gọn nhất về hành trình công nghệ và quản trị của đất nước trong hơn một thập kỷ.
Giấy mỏng, dấu mộc đỏ và… ba lần xếp hàng
Năm 2012, lần đầu tiên tôi đổi CMND, tôi phải dậy từ 5 giờ sáng để xếp hàng trước cổng công an phường. Cán bộ tiếp nhận ngồi trong căn phòng nhỏ, bên cạnh là xấp hồ sơ cao quá đầu, bên dưới chất chồng những tấm ảnh thẻ dán lệch tệch. Mọi thứ được nhập liệu thủ công: họ tên viết tay, số CMND ghi bằng bút bi, dấu mộc đỏ đóng lên vội vàng để lại vệt mờ loang lổ. Trong ba tuần chờ đợi, tôi sống trong nỗi lo “mất số”: nếu ký tên không khớp 100% với hồ sơ gốc, tôi sẽ phải làm lại từ đầu. Thời đó, một chiếc CMND giấy cũng đủ để mở tài khoản ngân hàng, mua sim rác ở vỉa hè, hay làm thẻ thư viện trường đại học. Nó mỏng manh đến mức chỉ cần giặt quần quên lấy ra là nát bươm.
Sự xuất hiện của “cái thẻ nhựa” và nỗi sợ mất tên
Đến năm 2016, khi thẻ căn cước công dân (CCCD) gắn chip lần đầu thử nghiệm tại ba tỉnh, dư luận xôn xao. Người lớn tuổi lo ngại: “Gắn chip có theo dõi hành tung không?”. Người trẻ thì háo hức khoe nhau trên Facebook tấm ảnh chụp mẫu thẻ màu xanh dương bóng bẩy. Tôi còn nhớ câu chuyện một anh bạn IT ở quận 7 phải đổi tên thật thành tên “trên thẻ” vì trước đó CMND giấy ghi nhầm dấu thanh điều, khiến anh không thể đồng bộ tài khoản ngân hàng số. Với anh, chiếc thẻ nhựa không chỉ là cái tên mà còn là “chìa khóa” để gia nhập nền kinh tế số: đặt Grab, mua vé máy bay online, rồi sau này đăng ký ví điện tử. Những cuộc tranh luận trên mạng xã hội năm ấy – từ bảo mật sinh trắc học đến quyền riêng tư – hóa ra lại là bài học dân số đầu tiên về công nghệ nhận diện cho hàng triệu người Việt.
Từ phường lên đám mây: Khi cán bộ cũng phải học… gõ 10 ngón
Điểm nhấn quan trọng nhất của CCCD gắn chip không nằm ở con chip, mà ở quy trình. Năm 2021, khi đợt dịch thứ tư bùng phát, tôi chứng kiến một cán bộ phường ở quê tôi – chú Tư, gần 50 tuổi – lần đầu tiên ngồi trước máy tính bảng, đeo kính lão, gõ từng chữ bằng cả hai tay. Trước đây chú chỉ cần ký vào sổ tiếp dân, giờ phải chụp ảnh, quét vân tay, nhập liệu trực tiếp. Người dân xếp hàng giãn cách, thay vì chen lấn, lại được mời ngồi ghế nhựa, uống nước lá khóm miễn phí. Sau một tuần, chú Tư khoe: “Giờ tui biết copy-paste rồi, không cần cháu nội nữa!”. Câu nói đùa ấy tiết lộ một chuyển dịch thầm lặng: công nghệ không chỉ đổi thẻ, mà còn nâng kỹ năng số cho cả hệ thống hành chính.
Chiếc thẻ không còn là “thẻ” nữa
Đầu năm 2024, tôi đi công tác ở Hà Nội, quên ví ở khách sạn. Tưởng phải quay về, tôi thử mở ứng dụng VNeID trên điện thoại. Một mã QR hiện lên, nhân viên sân bay quét trong 3 giây, mỉm cười trả lại điện thoại: “Chúc anh bay tốt!”. Lúc ấy tôi chợt hiểu: thẻ căn cước giờ đã thoát khỏi hình hài vật lý. Nó trở thành một lớp bảo mật sống động, có thể xuất hiện trên đồng hồ thông minh, ô tô điện, hoặc thậm chí trên kính AR trong tương lai. Giống như cách chúng ta từng cần một tấm vé giấy để lên tàu, rồi chỉ cần một mã QR, và rồi… chỉ cần khuôn mặt.
Nhìn lại, hành trình từ tấm CMND giấy nát đến thẻ căn cước kỹ thuật số không chỉ là chuyện “đổi thẻ”. Đó còn là bức tranh thu nhỏ về cách một quốc gia học cách tin vào dữ liệu, học cách tin vào chính công dân của mình – và học cách khiến công dân tin lại. Còn tôi, tôi vẫn giữ lại tấm CMND giấy năm xưa, không phải vì lưu niệm, mà để mỗi lần nhìn vào, tôi nhớ mình từng đứng xếp hàng dài hun hút trước bình minh, ôm trong tay tờ khai viết tay, mơ về một ngày không cần giấy tờ. Ngày hôm ấy, không ngờ, đã đến gần hơn tôi tưởng.