Wanneer een oorlog gewoon wordt

Er was een moment, eind februari 2022, dat heel Europa opgeschrikt naar de beelden keek. Tanks die de grens over reden. Vluchtelingen met rolkoffers op perrons in Kiev en Lviv. Luchtalarmen, live hoorbaar op de radio. De oorlog in Oekraïne vulde wekenlang de voorpagina's, de talkshows en de gesprekken aan de keukentafel.
Inmiddels zit datzelfde nieuws ergens tussen het weerbericht en de transfergeruchten. We swipen er langs. Niet omdat het voorbij is, maar omdat we eraan gewend zijn geraakt.
Die gewenning is misschien wel het meest onthullende van deze oorlog: er verandert vrijwel niets aan het geweld zelf, alleen aan onze aandacht ervoor.
Voor Oekraïners begon de oorlog overigens niet in 2022, maar in 2014, met de annexatie van de Krim en de gevechten in de Donbas. Wat voor veel Europeanen een schok was, vormde voor hen de escalatie van iets dat al acht jaar smeulde. Dat verschil zegt veel over hoe de buitenwereld conflicten beleeft: ze lijken pas te bestaan zodra wij ernaar kijken.
Het normale leven, met een randje sirene
Wie beelden ziet uit Kiev, Charkiv of Odessa, valt vaak één ding op: het leven gaat door. Terrassen zitten vol, trams rijden, kinderen gaan naar school. Maar die schijn van normaliteit is geen onverschilligheid — het is een overlevingsstrategie. Gezinnen plannen hun dag om het luchtalarm heen. Ze kennen de regel van de twee muren: de eerste muur vangt de explosie, de tweede het glas en de brokstukken. Kinderen volgen les in metrostations of thuis achter een laptop, omdat schoolgebouwen niet altijd een veilige schuilruimte hebben. Boeren ploegen velden om waar landmijnen kunnen liggen. En wanneer de energievoorziening onder vuur ligt, lezen hele wijken bij zaklamp en verwarmen buren elkaars thee.
Het buitengewone wordt routine. Juist dat maakt het zo rauw.
Een front dat twee eeuwen combineert
In het oosten woedt een oorlog die tegelijk hypermodern en afschuwelijk ouderwets is. Drones cirkelen boven loopgraven die doen denken aan de Eerste Wereldoorlog. Satellietbeelden volgen elke beweging, terwijl soldaten meters terugwinnen in modder en puin. Dorpen waarvan we de naam even kenden — Marioepol, Bachmoet, Avdijivka — werden symbolen van een oorlog waarin elke kilometer wordt betaald met levens.
Het is een uitputtingsoorlog. En die uitputting geldt niet alleen voor de soldaten, maar ook voor het publiek.
De moeheid van het Westen
Wie in de journalistiek werkt, kent het fenomeen: naarmate een conflict langer duurt, neemt de belangstelling af. Er is zelfs een woord voor — oorlogsmoeheid. De discussies over steun en wapenleveranties worden scherper, andere crises dringen zich op, en het nieuws uit Oekraïne verdwijnt langzaam naar de binnenpagina's. Aandacht is een schaars goed. Oorlogen concurreren erom met verkiezingen, economische zorgen en de volgende ramp.
Voor Oekraïners is wegkijken geen optie. Zij kunnen het nieuws niet wegvegen; ze leven erin. En dat het Kremlin in zijn strategie mede rekent op een moe wordend Westen, is in vrijwel elke serieuze analyse van deze oorlog een open deur.
Wat kijken nog betekent
Natuurlijk verandert aandacht alleen geen frontlinie. Een artikel lezen houdt geen raket tegen. Maar er is een reden waarom vergeten zo gevaarlijk is: wie een oorlog als achtergrondgeluid gaat beschouwen, accepteert hem stilletjes als de nieuwe orde. Oorlogsmisdrijven blijven alleen zichtbaar zolang iemand ze documenteert. En solidariteit — van welke aard dan ook — begint bij het besef dat er iets is om solidair mee te zijn.
Deze oorlog eindigt niet omdat wij ophouden te kijken. De vraag is alleen of wij ophouden te kijken voordat hij eindigt.