هر چند سال یکبار، خبرها از «گرم شدن غیرعادی آب اقیانوس آرام» و پیامدهای آن برای کشاورزی، بارندگی و دمای کره زمین پر میشود. به این پدیده، ال نینو گفته میشود؛ همان عاملی که میتواند همزمان اندونزی را در خشکسالی فرو ببرد و سواحل پرو را زیر سیل ببرد. اما ال نینو دقیقاً چیست، چگونه شکل میگیرد و آیا بر شرایط جوی ایران هم اثر دارد؟ در این مطلب با زبانی ساده به این پرسشها پاسخ میدهیم.
ال نینو دقیقاً چیست؟
ال نینو گرم شدن غیرمعمول و فصلی آب سطح اقیانوس آرام استوایی در بخشهای مرکزی و شرقی آن است؛ یعنی منطقهای وسیع در امتداد خط استوا، نزدیک سواحل آمریکای جنوبی. این پدیده یک طوفان یا یک رویداد کوتاهمدت جوی نیست، بلکه یک الگوی اقلیمی است که معمولاً بین ۹ تا ۱۲ ماه، و گاهی تا دو سال، ادامه مییابد.
نام «ال نینو» از زبان اسپانیایی آمده و به معنای «پسرک» است؛ اشارهای به تولد حضرت مسیح. ماهیگیران پرو و اکوادور قرنها پیش متوجه شده بودند که هر چند سال یکبار، معمولاً در ماههای پایانی سال، آب دریا گرمتر از حد معمول میشود و ماهیها کم میشوند. آنها این رویداد را به مناسبت نزدیکی آن با کریسمس، «ال نینو» نامیدند و همین نام امروزیترین اصطلاح هواشناسی جهان شد.
اقیانوس آرام در حالت عادی چگونه کار میکند؟
برای فهم ال نینو، نخست باید بدانیم وضعیت عادی اقیانوس آرام استوایی چگونه است. بادهای تجارتی، یعنی بادهای پایدار شرقی، بهطور مداوم آبهای گرم سطحی را از سمت آمریکای جنوبی به سوی آسیا و استرالیا میرانند. نتیجه این جابهجایی، انباشتگی یک «حوض بزرگ» آب گرم در غرب اقیانوس آرام، نزدیک اندونزی است.
در شرق اقیانوس، یعنی کنار سواحل پرو، جابهجایی آب سطحی باعث میشود آب سرد و پرمغذی از اعماق دریا به سطح بیاید؛ پدیدهای که به آن برآمدگی یا «آپولینگ» میگویند. این آب سرد، زیستگاه اصلی ماهیهای آن منطقه است. مجموعه این گردش هوا و اقیانوس، که «گردش واکر» نامیده میشود، بارندگی را در غرب اقیانوس آرام متمرکز میکند و هوای شرق را نسبتاً خشک نگه میدارد.
ال نینو چگونه شکل میگیرد؟
ال نینو زمانی آغاز میشود که بادهای تجارتی ضعیف شوند. وقتی این بادها فروکش میکنند، آب گرمی که در غرب اقیانوس انباشته شده بود، آرامآرام به سمت شرق بازمیگردد. آب گرمتر سطحی روی آب سرد اعماق مینشیند، برآمدگی آب سرد کنار سواحل پرو تضعیف میشود و سطح آب دریا در بخشهای مرکزی و شرقی اقیانوس چند درجه گرمتر از میانگین میشود.
گرم شدن آب، بارشها را هم جابهجا میکند: نواحی پرفشار و پر باران که پیشتر بالای آبهای گرم غرب اقیانوس بودند، به سمت شرق انتقال مییابند. این تغییر خود بادها را باز هم ضعیفتر میکند و چرخهای تقویتکننده شکل میگیرد که گرمای اقیانوس را بیشتر میکند. هواشناسان این سازوکار را یکی از مهمترین کلیدهای فهم ال نینو میدانند.
نکته مهم این است که ال نینو الگویی منظم و سالانه نیست. فاصله میان رویدادها از حدود دو سال تا هفت سال متغیر است و شدت آنها هم یکسان نیست؛ برخی ضعیفاند و برخی، مانند رویدادهای سالهای ۱۹۹۷–۱۹۹۸ و ۲۰۱۵–۲۰۱۶ و ۲۰۲۳–۲۰۲۴، در زمره قویترینهای ثبتشده قرار گرفتهاند.
ال نینو، لا نیا و حلقهای که همه را به هم میبندد
ال نینو تنها چهره یک سکه است. زمانی که وضعیت برعکس شود و آب سطح اقیانوس آرام استوایی در بخش شرقی سردتر از حد معمول گردد، با «لا نیا» روبهرو هستیم؛ نامی اسپانیایی به معنای «دخترک». بین این دو حالت نیز دورههایی وجود دارد که شرایط اقیانوس نزدیک به میانگین است و به آن «خنثی» میگویند.
مجموعه این نوسان دورهای بین اقیانوس و جو را در علم هواشناسی ENSO مینامند؛ یعنی نوسان جنوبی ال نینو. ال نینو فاز گرم، لا نیا فاز سرد و حالت خنثی فاز میانی این چرخه است.
تأثیر ال نینو بر آبوهوای جهان
چرا یک تغییر دمایی در اقیانوسی دورافتاده میتواند آبوهوای قارهها را عوض کند؟ پاسخ در جایگاه اقیانوس آرام استوایی بهعنوان بزرگترین منبع انرژی و بخار آب جوّ زمین است. هرگاه جای آب گرم و فرآیندهای صعودی هوا در این منطقه تغییر کند، جریانهای هوایی سراسر کره زمین به تبع آن جابهجا میشوند. این اثرگذاری دوربرد را در ادبیات هواشناسی «ارتباط دوربرد» مینامند.
در سالهای ال نینو، الگوهای رایج چنین است:
- استرالیا، اندونزی و بخشهایی از جنوب شرق آسیا معمولاً با کاهش بارش و خطر خشکسالی روبهرو میشوند، زیرا ناحیه پرباران از بالای سرشان دور شده است.
- موسمان تابستانی هند اغلب ضعیفتر میشود و احتمال افت بارش موسمی بالا میرود؛ موضوعی که برای کشاورزی این کشور اهمیت فراوان دارد.
- در آمریکای جنوبی، بهویژه پرو و اکوادور، بارشهای سنگین و سیلاب افزایش مییابد.
- بخشهایی از جنوب آفریقا مستعد خشکسالیاند، در حالی که مناطقی از آمریکای شمالی و جنوبی الگوهای بارشی متفاوتی را تجربه میکنند.
- فعالیت طوفانها در اقیانوس اطلس معمولاً کمرنگتر میشود، اما حوضه مرکزی و شرقی اقیانوس آرام ممکن است طوفانهای بیشتری ببیند.
علاوه بر جابهجایی بارش، ال نینو اثر گرمایی جهانی نیز دارد. هنگامی که اقیانوس آرام استوایی گرم میشود، بخش بیشتری از گرما به جو منتقل میشود و میانگین دمای زمین در سالهای ال نینو معمولاً بالاتر از سالهای لا نیا ثبت میشود. به همین دلیل، سالهای اوج رویدادهای قوی ال نینو غالباً در صدر فهرست گرمترین سالهای تاریخ قرار میگیرند.
پیامدهای اقتصادی هم جدی است: افت شکار ماهی در سواحل پرو، نوسان قیمت محصولات کشاورزی مانند گندم و برنج و برنج، و فشار بر منابع آب کشورهای درگیر خشکسالی، از دیرباز در سالهای ال نینو دیده شده است.
ال نینو و ایران: آیا اثری بر بارشهای کشور دارد؟
پرسش رایج فارسیزبانان این است که ال نینو چه تأثیری بر ایران دارد. ایران بهطور مستقیم در قلب اقیانوس آرام نیست، اما از طریق همین ارتباطهای دوربرد جوی، تحت تأثیر الگوهای بزرگمقیاس جو قرار میگیرد.
تجربه چند دهه گذشته نشان میدهد که در بسیاری از سالهای ال نینو، نوسانهای جوی حاکم بر غرب اقیانوس هند و خاورمیانه بهگونهای تغییر میکند که شرایط برای ورود سامانههای بارشی به ایران در فصل سرد مساعدتر میشود؛ به بیان دیگر، سالهای ال نینو اغلب با بارشهای نسبتاً مطلوبتر پاییزه و زمستانی در بخشهایی از کشور همراه بودهاند.
با این حال، هشدار مهمی وجود دارد: ال نینو یک کلید قطعی برای پیشبینی بارش ایران نیست. رابطه میان این پدیده و اقلیم ایران احتمالاتی است، نه تضمینشده. برخی سالهای ال نینو خشک یا متوسط بودهاند و برعکس، در برخی سالهای لا نیا هم بارشهای فراوانی ثبت شده است. عوامل دیگری مانند دمای دریای خزر، دریای عرب و دریای سرخ، وضعیت ناوگان سرد جوی و دینامیک داخلی سامانههای مدیترانهای نیز نقش دارند. بنابراین کارشناسان بهجای تکیه صرف بر برچسب «ال نینو»، ترکیب کامل شاخصهای اقلیمی را برای پیشبینی فصل بارشی بررسی میکنند.
رابطه ال نینو با تغییر اقلیم
ال نینو و تغییر اقلیم دو مفهوم جدا اما درهمتنیدهاند. ال نینو بخشی از نوسان طبیعی اقلیم زمین است و قرنها، حتی هزاران سال، پیش از دخالت انسان در جو نیز وجود داشته است. در مقابل، تغییر اقلیم یک روند بلندمدت و پایدار گرم شدن کره زمین در نتیجه افزایش گازهای گلخانهای است.
این دو گاهی یکدیگر را تشدید میکنند. سالهای ال نینو معمولاً رکوردهای گرمایی جهانی میشکنند، چون گرمای طبیعی این پدیده روی روند بلندمدت گرم شدن سوار میشود. برخی پژوهشها نیز پیشنهاد میکنند که با ادامه گرم شدن زمین، احتمال وقوع رویدادهای بسیار قوی ال نینو بیشتر شود، هرچند علم هنوز درباره جزئیات این موضوع به پاسخ قطعی نرسیده است. آنچه مسلم است، ترکیب روند گرمایش جهانی و نوسانهای طبیعی مانند ال نینو، مدیریت منابع آب و کشاورزی را در دهههای آینده دشوارتر خواهد کرد.
دانشمندان چگونه ال نینو را پیشبینی میکنند؟
امکان پایش لحظهای اقیانوس آرام، از نقاط قوت هواشناسی مدرن است. شبکهای از بویههای ثابت در خط استوا، ماهوارههای سنجش از دور و کشتیهای تحقیقاتی، پیوسته دمای سطح آب، جریانها و وضعیت جو را رصد میکنند. بر پایه این دادهها، شاخصهایی برای طبقهبندی شدت ال نینو تعریف شده است که رایجترین آنها، میانگین گرمای آب در نواحی کلیدی استوایی است؛ وقتی این گرمای بیش از حد از حدود نیم درجه سانتیگراد فراتر رود، رویداد رسماً «ال نینو» ثبت میشود و هرچه فاصله با میانگین بیشتر باشد، شدت رویداد قویتر ارزیابی میگردد.
چیدمان آب گرم در اقیانوس، ماهها پیش از اثرات کامل جوی، قابل رصد است؛ به همین دلیل مراکز پیشبینی جهانی معمولاً چند فصل جلوتر میتوانند درباره احتمال وقوع، شدت و ادامه ال نینو یا لا نیا اطلاعرسانی کنند. البته پیشبینی «روند فصلی» با پیشبینی «هوای روزانه» تفاوت دارد: این پیشبینیها نمیگویند اول فروردین باران میبارد یا نه، بلکه احتمال گرمتر یا سردتر بودن و پربارانتر یا کمبارانتر بودن یک فصل را بالا میبرند.
جمعبندی کاربردی
ال نینو گرم شدن دورهای آب سطح اقیانوس آرام استوایی است که با تضعیف بادهای تجارتی آغاز میشود و از راه جابهجایی گردشهای بزرگ جوی، الگوی بارش و دمای بسیاری از مناطق جهان را تغییر میدهد. این پدیده نه طوفان است و نه بحران ناگهانی، بلکه بخشی از ضربان طبیعی سیستم اقیانوس–جو زمین است که هر دو تا هفت سال یکبار چهره نشان میدهد.
برای عموم مردم، اطلاع از وضعیت ال نینو به معنای دانستن هوای فردا نیست، بلکه یعنی دانستن اینکه «احتمالات» در سال پیش رو به کدام سمت چرخیده است؛ اطلاعی که برای برنامهریزی کشاورزان، مدیران منابع آب، بیمهگذاران و سیاستگذاران اقلیمی ارزش واقعی دارد. رصد گزارشهای مراکز معتبر پیشبینی اقلیمی، بهترین راه برای بهروز ماندن در برابر این پدیده بزرگ اقیانوسی است.