وقتی اقیانوس آرام تب می‌کند؛ روایتی از ال نینو و زنجیره پنهان آب‌وهوای زمین

گاهی با تماشای اخبار مربوط به سیل‌های ویرانگر در یک سوی جهان و خشکسالی‌های طولانی در سوی دیگر، این سوال در ذهن شکل می‌گیرد که آیا طبیعت تعادل خود را از دست داده است؟ پاسخ این آشفتگی‌ها معمولاً چندین هزار کیلومتر آن‌طرف‌تر، روی سطح اقیانوس آرام پنهان شده است. «ال نینو» صرفاً یک اصطلاح خشک هواشناسی نیست؛ یادآوری‌کننده‌ای است از اینکه سرنوشت یک کشاورز در پرو، یک ماهیگیر در اندونزی و حتی قیمت کالاهای روی قفسه فروشگاه‌های ما، چقدر مستقیماً به دمای آب‌های اقیانوس گره خورده است.
برای درک ال نینو، باید اقیانوس آرام را نه به عنوان یک دریاچه عظیم و بی‌حرکت، بلکه به چشم یک ماشین بزرگ غول‌پیکر دید که با نیروی باد کار می‌کند. در شرایط عادی، جریان‌های قدرتمند بادهای تجاری، آب گرم سطح اقیانوس را به سمت آسیا و استرالیا می‌رانند. این جابه‌جایی باعث می‌شود تا در سواحل آمریکای جنوبی، آب‌های سرد و سرشار از مواد مغذی از اعماق به بالا بیایند؛ فرآیندی که شریان حیاتی اقیانوس محسوب می‌شود. اما هر چند سال یک‌بار، این بادهای تجاری نفس خود را از دست می‌دهند و تضعیف می‌شوند. در نتیجه، آب‌های گرم به سمت شرق و سواحل پرو و اکوادور برمی‌گردند. به زبان ساده‌تر، اقیانوس آرام «تب می‌کند».
مشکل اینجاست که این تبِ محلی، اثر پروانه‌ای به همراه دارد. آب گرمِ سطحی، هوای بالای خود را نیز گرم می‌کند و سیستم‌های فشار هوا را تغییر می‌دهد. این تغییرات، «جریان جت» یا همان رودخانه‌های هوایی در ارتفاعات جوّ را که رانندگی آب‌وهوای جهانی را بر عهده دارند، از مسیر خارج می‌کند. ناگهان، مناطقی که همیشه به باران‌های موسمی وابسته‌اند، مانند بخش‌هایی از آسیای جنوب‌شرقی و استرالیا، با خشکسالی شدید و آتش‌سوزی‌های گسترده دست‌وپنجه نرم می‌کنند. در نقطه مقابل، بیابان‌های خشک آمریکای جنوبی ممکن است میزبان سیل‌های بی‌سابقه شوند.
پیامدهای این جابه‌جایی‌ها فقط به آب‌وهوای فیزیکی خلاصه نمی‌شود. توقفِ آمدن آب‌های سرد و مغذی به سطح، زنجیره غذایی دریایی را می‌شکند. پلانکتون‌ها از بین می‌روند و با آن‌ها تمام موجوداتی که به آن‌ها وابسته‌اند، از ماهی‌های کوچک تا شکارچیان بزرگ. صید آنچوی پرو، که یکی از مهم‌ترین منابع غذایی دریایی جهان است، در سال‌های ال نینو بارها به شدت کاهش یافته و شوک‌هایی به بازارهای جهانی خوراک دام و کودهای کشاورزی وارد کرده است. قیمت بسیاری از مواد غذایی پایه در جهان، روی همین جریان‌های نامرئی و پیچیده شناور است.
در سال‌های اخیر، پرسش نگران‌کننده دیگری نیز در کنار این پدیده طبیعی مطرح شده است: آیا تغییرات اقلیمیِ ناشی از فعالیت‌های انسانی، این چرخه طبیعی را تشدید می‌کند؟ دانشمندان دریافته‌اند که ال نینو پدیده‌ای باستانی است که هزاران سال است تکرار می‌شود، اما امروزه دمای عمومی زمین بالاتر رفته است. اگر ال نینو را ضربان قلب طبیعی کره زمین بدانیم، تغییرات اقلیمی شبیه به بیماری فشار خون است؛ همان ضربان‌های طبیعی می‌توانند حالا طوفان‌های ویرانگرتر، ذوب سریع‌تر یخ‌ها و پیامدهای بسیار شدیدتری برای جوامع آسیب‌پذیر به همراه داشته باشند.
ما عادت کرده‌ایم که آب‌وهوا را یک مسئله محلی ببینیم؛ اپلیکیشن گوشی را چک می‌کنیم و تصمیم می‌گیریم چتر برداریم یا خیر. اما پدیده‌هایی مانند ال نینو ما را مجبور می‌کنند از بالا به زمین نگاه کنیم. آن‌ها به وضوح نشان می‌دهند که زمین یک ارگانیسم واحد و در حال تنفس است. تغییر جهت بادی روی اقیانوس آرام شاید هرگز به طور مستقیم با پوست ما تماس پیدا نکند، اما در نهایت بارانی را که به آن نیاز داریم، غذایی را که می‌کاریم و دنیایی را که در آن زندگی می‌کنیم، تغییر خواهد داد.