Khi danh xưng "bị cáo" thay thế tên gọi

Tôi từng chứng kiến một người đàn ông đứng ở bục khai báo lần đầu tiên. Anh ta không nhìn vào ai cả. Mắt anh dán chặt vào mặt bàn, nơi có tấm biển nhỏ ghi "BỊ CÁO". Trong suốt buổi sáng đó, không ai gọi anh bằng tên. Luật sư gọi "thân chủ", thẩm phán gọi "bị cáo", còn mọi người trong phòng xử chỉ xì xào "kẻ kia". Chỉ trong vài giờ, danh xưng suốt đời của anh như bị xóa nhòa.
Điều này khiến tôi nhận ra: trở thành bị cáo không chỉ là một trạng thái pháp lý. Đó là khi xã hội bắt đầu nhìn bạn qua lăng kính của một cáo buộc, và bạn phải học cách tồn tại trong thân phận mới đó.
Cái nhãn không đồng nghĩa với sự thật
Hệ thống tư pháp dựa trên nguyên tắc "trong khi chưa có bản án cuối cùng, mọi người đều vô tội". Nhưng thực tế, cái nhãn "bị cáo" mang theo một trọng lực xã hội khổng lồ. Hàng xóm ngừng chào hỏi. Đồng nghiệp tránh mặt. Ngay cả khi chưa ai biết chi tiết vụ án, chỉ riêng việc bạn có mặt trong phòng xử đã tạo ra một khoảng cách.
Tôi đã nói chuyện với một thẩm phán về hiện tượng này. Bà kể: "Chúng tôi được đào tạo để phân biệt giữa pháp lý và định kiến. Nhưng nhiều khi, chính bị cáo cũng tự nhận mình vào vai. Họ cúi đầu, nói khẽ, như thể đã thừa nhận tội lỗi chỉ vì có mặt ở đó."
Quyền im lặng và nghĩa vụ chứng minh
Điều nhiều người không hiểu: bị cáo không có nghĩa vụ phải chứng minh mình vô tội. Nghĩa vụ đó thuộc về công tố. Bạn có quyền im lặng tuyệt đối. Nhưng quyền im lặng trong phòng xử không bảo vệ bạn khỏi những lời xì xào ngoài hành lang tòa án.
Một luật sư hình sự chia sẻ: "Tôi luôn phải nhắc khách hàng: đừng giải thích với mọi người. Đừng đăng gì lên mạng xã hội. Đừng tự biện hộ trước bạn bè. Mỗi lời nói đều có thể được thu thập, cắt xén và sử dụng chống lại bạn. Nhưng im lặng lại khiến người ngoài nghĩ bạn đang che giấu điều gì."
Sống trong khoảng trống pháp lý
Thời gian chờ đợi xét xử có thể kéo dài tháng, thậm chí năm. Trong khoảng trống đó, bị cáo không phải tù nhân nhưng cũng không hoàn toàn tự do. Họ phải báo cáo thường xuyên với cơ quan điều tra. Họ không được rời khỏi nơi cư trú mà không có phép. Họ sống trong trạng thái treo giữa "đã bị buộc tội" và "chưa được minh oan".
Một người từng là bị cáo trong một vụ án kinh tế (sau này được tuyên vô tội) kể với tôi: "Tôi không thể ký hợp đồng mới. Ngân hàng đóng băng tài khoản. Con tôi bị đuổi khỏi đội bóng đá trường vì 'bố em là người xấu'. Tất cả diễn ra trước khi tòa kết án. Khi tòa tuyên bố tôi vô tội, mọi người chỉ nói 'ồ, thế à', rồi cuộc sống của họ tiếp tục. Nhưng cuộc sống của tôi thì không."
Sự cô đơn trong đám đông
Phòng xử án luôn đông người: thẩm phán, hội thẩm, công tố viên, luật sư, nhân chứng, khán giả. Nhưng bị cáo thường là người cô độc nhất. Ngay cả luật sư của họ cũng không phải bạn bè. Luật sư là người đại diện, không phải người đồng hành tâm lý.
Tôi để ý thấy nhiều bị cáo mang theo một cuốn sổ nhỏ. Họ ghi chép mọi thứ: ngày giờ, tên người nói, những từ ngữ khó hiểu. Không phải vì họ có thể thay đổi diễn biến phiên tòa, mà vì đó là cách duy nhất họ cảm thấy mình có chút kiểm soát.
Khi bản án không phải kết thúc
Ngay cả sau khi được tuyên vô tội, cái nhãn "bị cáo" vẫn bám riết. Hồ sơ tư pháp có thể được xóa, nhưng ký ức của cộng đồng thì không. Google vẫn lưu trữ những bài báo cũ. Hàng xóm vẫn nhớ. Đối tác làm ăn vẫn e dè.
Một thẩm phán nghỉ hưu nói với tôi: "Chúng tôi ra bản án trong vài tuần. Nhưng xã hội ra bản án trong nhiều năm. Đôi khi, tôi tự hỏi liệu hệ thống của chúng tôi có thực sự bảo vệ người vô tội, hay chỉ bảo vệ quy trình."
Nhìn nhận lại vai trò của chúng ta
Làm người dự khán, chúng ta dễ dàng phán xét. Nhưng mỗi bị cáo đều có một câu chuyện. Có người phạm tội thật. Có người bị oan. Có người rơi vào hoàn cảnh không lựa chọn được. Sự khác biệt giữa "bị cáo" và "người bình thường" đôi khi chỉ là một quyết định sai lầm, một lời buộc tội giả, hoặc đơn giản là đã ở sai nơi vào sai thời điểm.
Hệ thống tư pháp cần bị cáo để vận hành. Nhưng xã hội cần nhớ rằng: trước khi là bị cáo, họ là con người. Và sau khi vụ án kết thúc, họ vẫn phải sống với chính mình.