Ιβάν Σαββίδης: Ο άνθρωπος που δεν χωράει σε μία ταυτότητα

Υπάρχουν ονόματα που, μόλις ακουστούν, δεν φέρνουν στο μυαλό ένα πρόσωπο αλλά ένα ολόκληρο σκηνικό. Ένα μείγμα ποδοσφαίρου, επιχειρηματικών συμφερόντων, διασποράς, συνόρων και φημών που κυκλοφορούν με την ταχύτητα μιας κερκίδας. Ο Ιβάν Σαββίδης είναι ένα τέτοιο όνομα. Δεν είναι μόνο ένας επιχειρηματίας που κάποτε αγόρασε μια ποδοσφαιρική ομάδα ή μια δημόσια φιγούρα που εμφανίζεται σε οικονομικές ειδήσεις. Είναι ένα σημείο όπου η ελληνική μνήμη, η ρωσική πραγματικότητα και οι μεσογειακές παθιασμένες σχέσεις με τον αθλητισμό συναντιούνται σε μία ιστορία.
Το όνομα από μόνο του προδίδει τη διαδρομή. Γράφεται με ελληνική γραφή, αλλά η προφορά του είναι ρωσική. Η κατάληξη, η προφορά, ακόμα και η ορθογραφία του σε ελληνικά ή ξένα μέσα δείχνουν έναν άνθρωπο που δεν ανήκε ποτέ σε ένα μόνο σύστημα. Ένα σύστημα που θέλει τους ανθρώπους να είναι είτε Έλληνες είτε ξένοι, είτε τοπικοί είτε διεθνείς, είτε αθλητές είτε επιχειρηματίες. Ο Σαββίδης φαίνεται να κινείται ανάμεσα σε αυτά τα πλαίσια, με έναν τρόπο που προκαλεί και περιέργεια και δυσπιστία.
Στην Ελλάδα, για πολλούς, το όνομά του συνδέεται κυρίως με τον ΠΑΟΚ. Ο σύλλογος της Θεσσαλονίκης δεν είναι απλώς μια ποδοσφαιρική ομάδα. Είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο, ένα κομμάτι μνήμης, ένα θέατρο εντάσεων όπου η πόλη, οι φίλαθλοι, τα ΜΜΕ και η πολιτική μιλούν με τη γλώσσα των αγώνων. Η άφιξη ενός ξένου ή διασπορικού επενδυτή δεν είναι ποτέ απλή. Γίνεται πράξη που αγγίζει ταύτιση, ελπίδα, καχυποψία και sometimes υπερηφάνεια. Ο Σαββίδης, ως ιδιοκτήτης ή κύριος μέτοχος σε μια περίοδο αλλαγών για τον ΠΑΟΚ, βρέθηκε στο κέντρο αυτού του παιχνιδιού.
Το ποδόσφαιρο έχει την ικανότητα να απλοποιεί. Ένας ιδιοκτήτης μπορεί να γίνει σωτήρας, εμπορικός όνομα, πολιτικό σύμβολο ή κακοποιός του φανταστικού κόσμου των φίλων, ανάλογα με την ώρα της ημέρας και το αποτέλεσμα ενός αγώνα. Η περίπτωση του Σαββίδη δείχνει πώς μια επιχειρηματική κίνηση μπορεί να φορτωθεί συναισθήματα που ξεπερνούν τον οικονομικό της σκοπό. Για πολλούς, η αγορά του ΠΑΟΚ δεν ήταν απλώς επένδυση σε ένα σήμα. Ήταν επιστροφή σε μια πόλη με ελληνικές ρίζες, μια κίνηση μέσα σε ένα σύστημα που συχνά κοιτάζει με καχυποψία τον ξένο ή τον «διασπορικό» παράγοντα.
Η ελληνική διασπορά, ειδικά η διασπορά των Ελλήνων από τη Ρωσία και τη πρώην Σοβιετική Ένωση, έχει δική της ιστορία. Πολλές οικογένειες έζησαν μεταξύ γλώσσας και απουσίας πατρίδας, μεταξύ μνήμης και πρακτικότητας. Η αναγνώριση ως Έλληνας δεν ήταν πάντα απλή γραφειοκρατία. Ήταν θέμα καταγωγής, γλώσσας, θρησκείας, πολιτικού περιβάλλοντος και ταυτότητας. Ο Σαββίδης, με ελληνικές και ποντιακές ρίζες, ανήκει σε αυτό το σύνθετο δίκτυο. Η παρουσία του στην Ελλάδα δεν είναι μια ξαφνική είσοδος ξένου κεφαλαίου. Είναι μια επιστροφή που κουβαλάει μνήμες, αλλά και μια διαχείριση που ακολουθεί τους κανόνες του σύγχρονου επιχειρηματικού κόσμου.
Στον πραγματικό κόσμο, οι διασπορικές επιχειρήσεις σπάνια είναι καθαρά εθνικές. Έχουν γέφυρες, δίκτυα, επαφές, γλώσσες και εμπιστοσύνη που χτίζεται σε δεκαετίες. Η επιτυχία συχνά δεν βασίζεται μόνο στο κεφάλαιο, αλλά στο ότι κάποιος καταλαβαίνει δύο ή τρία τοπία ταυτόχρονα. Ο Σαββίδης, όπως αναφέρεται σε πολλά ρεπορτάζ, έχει συνδεθεί με επιχειρηματικές δραστηριότητες σε τρόφιμα, ποτά, γεωργία, βιομηχανία, αθλητισμό και, σε ορισμένες περιόδους, μέσα ενημέρωσης. Δεν είναι η εικόνα του κλασικού Έλληνα επιχειρηματία που ξεκινάει από ένα μικρό κατάστημα στην πόλη. Είναι κάτι πιο περίπλοκο: ένας άνθρωπος που κινήθηκε σε ένα μεταβαλλόμενο ευρασιατικό και μεσογειακό οικονομικό τοπίο.
Η πολιτική διάσταση δεν λείπει. Σε αντίθεση με πολλούς επιχειρηματίες που κρατούν απόσταση από τα κοινά, ο Σαββίδης έχει συνδεθεί και με πολιτική δράση στη Ρωσία, όπου διετέλεσε για ένα διάστημα βουλευτής στη ρωσική Δούμα. Αυτή η διαδρομή προσθέτει ένα ακόμα στρώμα στην εικόνα του. Δεν είναι μόνο κεφάλαιο που ψάχνει αποδόσεις. Είναι μια φιγούρα που βρέθηκε στο σταυροδρόμι εξουσίας, επιχειρηματικότητας και δημόσιας εικόνας. Σε χώρες όπου οι μεγάλες επιχειρηματικές επιτυχίες δεν ξεκολλάνε εύκολα από τις πολιτικές σχέσεις, αυτή η παρουσία μπορεί να είναι ταυτόχρονα πλεονέκτημα και βάρος.
Για αυτό και η δημόσια συζήτηση γύρω του είναι συχνά διχαστική. Κάποιοι τον βλέπουν ως έναν άνθρωπο που κατάφερε να φέρει πόρους, ορατότητα και νέες δυνατότητες σε ελληνικούς χώρους. Άλλοι τον κοιτούν με σκεπτικισμό, ρωτώντας ποιος κερδίζει από μια τέτοια παρουσία και πόσο διαφανή είναι οι σχέσεις μεταξύ κεφαλαίου, αθλητισμού και πολιτικής. Η αλήθεια, όπως συμβαίνει στις περισσότερες δημόσιες φιγούρες, δεν είναι τόσο απλή όσο μια κερκίδα θα ήθελε. Δεν είναι ούτε άγγελος ούτε διάβολος. Είναι ένα πρόσωπο που κινείται μέσα σε δομές που δεν είναι πάντα ηθικές, σε αγορές που δεν είναι πάντα καθαρές και σε θεσμούς που δεν λειτουργούν πάντα με τον ίδιο ρυθμό από την άκρη του Αιγαίου ως την Ανατολή.
Οι αμφισβητήσεις που τον έχουν ακολουθήσει, ιδίως στον ελληνικό δημόσιο χώρο, δείχνουν κάτι περισσότερο από ένα πρόσωπο. Δείχνουν πόσο εύκολα ένα όνομα μπορεί να γίνει σύμβολο. Όταν μια επιχείρηση συναντά το ποδόσφαιρο, όταν μια ξένη ή διασπορική ταυτότητα συναντά ένα εθνικό θέαμα, όταν το δημόσιο συμφέρον συναντά τις αθλητικές εκπομπές, τότε η κριτική γίνεται αμέσως ηθική. Δεν μιλάμε μόνο για λογιστικά ή νομικά ζητήματα. Μιλάμε για το ποιος δικαιούται να έχει δύναμη σε ένα δημόσιο όμορφο και πόσο την χρησιμοποιεί.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να υπογράφουμε κατηγορίες χωρίς απόδειξη. Η δημόσια σκέψη συχνά μπερδεύει την υποψία με την ετυμηγορία. Ένας επιχειρηματίας μπορεί να είναι αμφιλεγόμενος χωρίς να είναι ένοχος. Μπορεί να είναι πολιτικά κοντινός σε κάποια κέντρα εξουσίας χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε κίνηση του είναι παράνομη. Μπορεί να επενδύει σε ποδόσφαιρο χωρίς να είναι άγιος. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ο Σαββίδης. Το πρόβλημα είναι ένα σύστημα που χρειάζεται διαφάνεια, ισότιμους κανόνες και θεσμούς που να μπορούν να εξετάζουν μεγάλα συμφέροντα χωρίς να τρομάζουν ή να υποκύπτουν.
Στην Ελλάδα, η σχέση με τον αθλητισμό είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη. Οι σύλλογοι δεν είναι απλώς εταιρείες. Είναι μνήμες, γενιές, γειτονιές, πολιτισμικές ταυτότητες. Όταν κάποιος με ξένο ή διασπορικό παρελθόν μπαίνει σε έναν τέτοιο χώρο, οι φαντασιώσεις αναβοσβήνουν αμέσως. Θα είναι ξένος; Θα είναι Έλληνας; Θα είναι σωτήρας; Θα είναι εμπορικός; Θα είναι πολιτικός; Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στο ποιος είναι ο άνθρωπος. Βρίσκεται στο πώς λειτουργεί ο χώρος που μπαίνει.
Η περίπτωση του Ιβάν Σαββίδη είναι χρήσιμη γιατί δεν είναι απλή. Μπορεί να είναι ένα παράθυρο για να δούμε πώς η παγκοσμιοποίηση δεν έσβησε την εθνική ταυτότητα, αλλά την έκανε πιο υβριδική. Ένας Έλληνας με ρωσική δράση μπορεί να είναι ταυτόχρονα μέρος της ελληνικής οικονομικής μνήμης. Ένας επιχειρηματίας μπορεί να είναι και ποδοσφαιρικός άρχοντας. Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι και πρόσωπο της διασποράς και αντικείμενο εθνικών συζητήσεων. Η ταυτότητα δεν είναι πια μια σφραγίδα διαβατηρίου. Είναι δίκτυο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η δημόσια επιτήρηση πρέπει να σταματήσει. Αντίθετα, χρειάζεται περισσότερο. Αλλά χρειάζεται επιτήρηση με κανόνες, όχι με συνωμοσιολογία. Χρειάζεται να ρωτάμε: ποιοι είναι οι φορολογικοί έλεγχοι; ποιοι οι όροι για άδειες; πώς αλληλεπιδρούν αθλητικοί σύλλογοι με επιχειρηματικά συμφέροντα; πώς προστατεύεται το δημόσιο συμφέρον όταν μεγάλα κεφάλαια κινούνται διασυνοριακά; Ένα όνομα μπορεί να είναι αφορμή για να ανοίξει μια τέτοια συζήτηση, χωρίς να γίνει αυτοσκοπός.
Οι αναγνώστες που ψάχνουν το όνομα «Ιβάν Σαββίδης» δεν θέλουν πάντα απλώς μια βιογραφία. Ψάχνουν την αφήγηση πίσω από το όνομα: ποιος είναι, πώς έφτασε εκεί, τι κάνει, τι τον κάνει αμφιλεγόμενο και γιατί έχει σημασία για την Ελλάδα. Η απάντηση είναι ότι δεν είναι ένα πρόσωπο με μία ιστορία. Είναι ένα σημείο συνάντησης πολλών ιστοριών. Διασπορά, ποδόσφαιρο, κεφάλαιο, Ρωσία, Ελλάδα, πολιτική και δημόσια φαντασία.
Ίσως η πιο τίμια σκέψη γύρω από ένα τέτοιο όνομα δεν είναι να τον τοποθετήσουμε σε ένα κουτάκι, αλλά να αναγνωρίσουμε ότι ο κόσμος έχει ήδη βγει από τα κουτάκια. Ένα όνομα μπορεί να είναι ελληνικό, ρωσικό, επιχειρηματικό, αθλητικό και πολιτικό ταυτόχρονα. Και όταν συμβαίνει αυτό, η κρίση μας δεν μπορεί να είναι μόνο συναισθηματική. Πρέπει να είναι αυστηρή με τους θεσμούς, δίκαιη με τα πρόσωπα και ήσυχα περίεργη με το τι σημαίνει πραγματικά να ανήκει κανείς σε δύο ή τρία κόσμους.