Sạt lở: Nguyên nhân, dấu hiệu cảnh báo và cách phòng tránh hiệu quả

Sạt lở là một trong những loại thiên tai gây thiệt hại nặng nề nhất ở nhiều khu vực miền núi và vùng đồng bằng sông nước. Chỉ trong vài phút, một khối đất đá khổng lồ có thể cuốn trôi nhà cửa, điện cây, đường giao thông và cả tính mạng con người. Tại Việt Nam, nơi địa hình dốc, mưa lớn tập trung và mật độ dân cư sinh sống ven sông, ven đồi khá cao, sạt lở thường xuyên xuất hiện mỗi mùa mưa bão. Hiểu rõ về hiện tượng này không chỉ giúp mỗi người chủ động bảo vệ bản thân mà còn góp phần giảm thiểu tổn thất cho cả cộng đồng.
Sạt lở là gì và có những dạng thường gặp nào?
Về bản chất, sạt lở là hiện tượng khối đất, đá hoặc hỗn hợp đất đá bị tách khỏi sườn dốc, bờ sông, bờ biển rồi trượt, lăn xuống phía dưới dưới tác dụng của trọng lực. Quá trình này có thể diễn ra chậm rãi trong nhiều năm, nhưng trong nhiều trường hợp lại xảy ra đột ngột, chỉ trong vài giây đến vài phút.
Trong thực tế, người ta thường gặp một số dạng sạt lở chính. Sạt lở đất đá trên sườn núi xảy ra phổ biến ở vùng đồi núi, đặc biệt sau những đợt mưa lớn kéo dài, khiến đất bão hòa nước và mất dần khả năng kết dính. Sạt lở bờ sông, bờ kênh diễn ra ở các tỉnh đồng bằng, nơi dòng chảy bào mòn chân bờ, khiến đất dần sụt lún rồi đổ xuống sông. Sạt lở bờ biển liên quan đến sóng biển và triều cường tấn công vào các đoạn bờ biển mềm, không được bảo vệ. Ngoài ra còn có hiện tượng sụt lún mặt đất do khai thác nước ngầm hoặc điều kiện địa chất, tuy cơ chế khác sạt lở nhưng hệ quả cũng gây thiệt hại đáng kể cho nhà cửa và hạ tầng.
Những nguyên nhân chính dẫn đến sạt lở
Sạt lở hầu như không bao giờ chỉ do một nguyên nhân duy nhất, mà là kết quả của nhiều yếu tố tự nhiên và con người kết hợp lại.
Về mặt tự nhiên, mưa lớn và mưa kéo dài là tác nhân hàng đầu. Nước mưa thấm vào đất làm tăng trọng lượng của khối đất, đồng thời giảm độ bám dính giữa các hạt đất với nhau và với đá gốc. Khi đất đã bão hòa nước, chỉ cần một cơn mưa thêm dữ dội hoặc một rung chấn nhỏ cũng đủ khiến cả khối đất trượt xuống. Địa hình dốc, cấu tạo địa chất yếu, nhiều đứt gãy hay đất đá phong hóa also khiến vùng đất dễ tổn thương hơn. Ở ven sông và ven biển, dòng chảy mạnh, sóng biển và triều cường bào mòn chân bờ theo thời gian, tạo nên các vũng xoáy ngầm dưới nước mà mắt thường không nhìn thấy.
Yếu tố con người đóng vai trò không nhỏ trong việc gia tăng nguy cơ sạt lở. Việc phá rừng, chặt phá thảm thực vật phủ đất khiến đất mất lớp rễ cây neo giữ và khả năng thấm nước tự nhiên. Khai thác cát, sỏi trái phép trên sông làm thay đổi dòng chảy, khoét sâu lòng sông và bào mòn bờ hai bên. Việc khai khoáng, đào núi làm đường, xây dựng công trình trên sườn dốc không đúng kỹ thuật, chất thải đổ lấn suối lấp khe đều có thể làm mất ổn định khối đất vốn đã yếu. Nhiều vụ sạt lở nghiêm trọng sau bão lũ từng được ghi nhận tại các khu vực có hoạt động khai thác tài nguyên diễn ra mạnh, cho thấy mối liên hệ rõ rệt giữa can thiệp của con người và nguy cơ thiên tai.
Dấu hiệu cảnh báo sạt lở cần nhận biết sớm
Sạt lở thường có những biểu hiện báo trước nếu chúng ta biết quan sát. Nhận diện sớm các dấu hiệu này có thể giúp gia đình bạn kịp thời di chuyển trước khi thảm họa xảy ra.
Trên mặt đất, cần chú ý các vết nứt mới xuất hiện hoặc vết nứt cũ có dấu hiệu mở rộng, chạy dọc theo sườn dốc hoặc ven bờ sông. Cột điện, cây cối, hàng rào, cột mốc bị nghiêng bất thường so với ban đầu cũng là tín hiệu cho thấy nền đất đang dịch chuyển. Nếu giếng nước, ao hồ bỗng đục đỏ, mực nước thay đổi thất thường, hoặc nước suối bỗng dưng trở nên đục đặc như bùn, rất có thể đất đá phía thượng nguồn đang bắt đầu trượt.
Về âm thanh, tiếng nứt toác của đất đá, tiếng gầm rền hoặc tiếng va đập thấp thoáng từ phía sườn núi là cảnh báo khẩn cấp, đòi hỏi phải rời khỏi khu vực ngay lập tức. Ngoài ra, mưa lớn liên tục nhiều giờ hoặc nhiều ngày tại vùng đồi núi dốc, dù chưa thấy dấu hiệu gì rõ rệt, vẫn là lúc cần nâng cao cảnh giác. Người dân sống gần bờ sông ở vùng đồng bằng nên để ý phần bờ đất trước nhà nếu có xu hướng sụt xuống từng chút một sau mỗi đợt nước lớn, vì đó là dấu hiệu của quá trình xói mòn ngầm đang diễn tiến.
Các khu vực dễ xảy ra sạt lở ở Việt Nam
Ở Việt Nam, sạt lở xuất hiện ở nhiều vùng miền với đặc điểm khác nhau. Vùng núi phía Bắc như Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái, Điện Biên, Sơn La hay Cao Bằng là nơi sạt lở đất đá thường xuyên xảy ra trong mùa mưa, đặc biệt sau bão và các đợt mưa lớn kéo dài. Địa hình chia cắt, sườn dốc cao và các khu dân cư nằm sát chân núi, ven sông suối khiến rủi ro ở đây luôn ở mức cao. Dải Trường Sơn và Tây Nguyên cũng có những điểm sạt lở nguy hiểm, nhất là trên các tuyến quốc lộ xuyên rừng.
Ở Đồng bằng sông Cửu Long, vấn đề đáng lo ngại là sạt lở bờ sông và bờ biển. Các tỉnh An Giang, Đồng Tháp từng ghi nhận nhiều đoạn sông Tiền, sông Hậu sạt lở nghiêm trọng, buộc phải di dời hàng loạt hộ dân. Ven biển Cà Mau, Bến Tre, Trà Vinh cũng đối mặt với xói lở bờ biển do sóng và triều cường, kết hợp với việc khai thác cát, nước ngầm trong nhiều năm. Điều đáng nói là ở vùng đồng bằng, quá trình bào mòn diễn ra âm thầm dưới lòng sông, khiến nhiều người chủ quan cho đến khi mảng bờ lớn sụp xuống.
Cách phòng tránh và ứng phó khi có sạt lở
Đối với mỗi gia đình, nguyên tắc đầu tiên là chọn nơi ở an toàn. Khi xây nhà ở vùng đồi núi, cần tránh chân dốc, miệng suối, đoạn sườn dốc đã có dấu hiệu trượt, và ưu tiên tham khảo ý kiến của chính quyền địa phương về khu vực quy hoạch an toàn. Với những nhà ven sông, ven kênh, việc quan sát định kỳ phần bờ đất và không tự ý lấn chiếm, xây bờ chắn tùy tiện sẽ giúp giảm rủi ro.
Trong mùa mưa bão, hãy theo dõi sát bản tin dự báo và cảnh báo của cơ quan khí tượng thủy văn cũng như thông báo của chính quyền địa phương. Khi thấy các dấu hiệu cảnh báo nêu trên, hoặc khi được huy động di dời, cần di chuyển ngay đến nơi tập kết an toàn, không cố ở lại bảo vệ tài sản. Nếu đang ở khu vực nghi ngờ sạt lở, hãy chạy ra xa theo hướng vuông góc với hướng trượt của đất đá, tránh chạy dọc theo chân sườn dốc. Tuyệt đối không quay trở lại khu vực vừa xảy ra sạt lở trong khi mưa còn đang tiếp diễn, vì các đợt trượt thứ phát thường xuất hiện sau đợt đầu tiên.
Về phía cộng đồng và chính quyền, giải pháp bền vững nằm ở quy hoạch dân cư hợp lý, di dời những hộ sống trong vùng nguy hiểm cao, trồng rừng phòng hộ để giữ đất giữ nước, kiểm soát chặt việc khai thác cát sỏi và khoáng sản, đồng thời đầu tư các công trình bảo vệ bờ sông bờ biển đúng kỹ thuật. Hệ thống quan sát, cảnh báo sớm và tập huấn kỹ năng ứng phó thiên tai cho người dân cũng cần được duy trì thường xuyên, nhất là ở những xã vùng cao có phong tục, ngôn ngữ riêng, nơi việc truyền tải thông tin cần phương thức phù hợp.
Sau khi sạt lở xảy ra, việc đầu tiên là kiểm tra xem có người bị mắc kẹt hay bị vùi lấp không và báo ngay cho lực lượng chức năng. Không nên tự đào bới ồn ào quanh khu vực nghi có người bị vùi, vì rung động có thể khiến đất tiếp tục trượt. Chờ ở nơi an toàn cho đến khi chính quyền xác nhận khu vực đã ổn định trước khi quay về dọn dẹp và khắc phục.
Nhìn về giải pháp lâu dài
Sạt lở không thể loại bỏ hoàn toàn, nhưng thiệt hại mà nó gây ra hoàn toàn có thể giảm thiểu nếu con người biết tôn trọng quy luật tự nhiên. Giữ rừng đầu nguồn, xây dựng đúng quy hoạch, khai thác tài nguyên có kiểm soát và trang bị kiến thức ứng phó cho mỗi người dân là bốn trụ cột quan trọng nhất. Thiên tai luôn có thể trở lại cùng mỗi mùa mưa, nhưng một cộng đồng hiểu biết và chủ động sẽ luôn đứng vững hơn trước những biến động của đất trời.