Ήταν περασμένα μεσάνυχτα όταν έπεσε στα χέρια μου η τελευταία δημοσκόπηση. «Το 63% των Ελλήνων πιστεύει ότι η χώρα κινείται σε λάθος κατεύθυνση». Δεν ήταν κάτι καινούργιο· το ίδιο άκουγα και τον περασμένο χρόνο, και τον προπερασμένο. Κι όμως, κάθε φορά το στομάχι μου σφίγγεται σαν να είναι η πρώτη. Ίσως γιατί, παρά την αφθονία των αριθμών, κανείς δεν μας έχει εξηγήσει τι ακριβώς κάνει μια δημοσκόπηση τόσο ισχυρή – και ταυτόχρονα τόσο εύθραυστη.
Η δύναμη του αριθμού
Σκεφτείτε ένα χωριό 100 κατοίκων. Αν ρωτήσετε τους 10 πιο φωνακλάδες, θα σας πουν ότι «όλοι» θέλουν να κλείσει το καφενείο στις 10. Η δημοσκόπηση λειτουργεί σαν να μπαίνει ένας εξωτερικός παρατηρητής, να διαλέγει τυχαία 20 σπίτια και να μετράει πραγματικά πόσοι το επιθυμούν. Ξαφνικά, ο «θόρυβος» των φωνακλάδων μειώνεται και ακούγεται η πραγματική κοινή γνώμη. Εκεί βρίσκεται η μαγεία – και ο κίνδυνος.
Ο κίνδυνος της επιβεβαίωσης
Ένα βράδυ σε σπίτι φίλων, ο οικοδεσπότης πέταξε το ερώτημα: «Ποιος θα ψηφίσει Χ;» Τέσσερα χέρια σηκώθηκαν αστραπιαία. Ύστερα κοίταξαν γύρω τους, είδαν ότι ήταν μειοψηφία, και αργά-αργά δύο χέρια κατέβηκαν. Η δημοσκόπηση, όταν μετατρέπεται σε «σκορ», μπορεί να μεταλλάξει την ίδια την πραγματικότητα που καλείται να καταγράψει. Οι άνθρωποι δεν απαντούν μόνο τι πιστεύουν· απαντούν τι πιστεύουν ότι πιστεύει η πλειοψηφία. Η επιστήμη το λέει «spiral of silence» – το σπιράλ της σιωπής.
Το πραγματικό περιθώριο λάθους
Κάθε δημοσκόπηση έρχεται με ένα «±3%». Ακούγεται μικρό, αλλά σε μια κοινωνία διχασμένη 50-50, αυτό το 3% μπορεί να κρύβει μέσα του μια ολόκληρη εκλογική βραδιά. Θυμάμαι τις ευρωεκλογές του 2014· οι εταιρείες έδιναν ένα κόμμα στο 6,8% και το βράδυ πήρε 9,2%. Οι αναλυτές μίλησαν για «αόρατους ψηφοφόρους». Οι ψηφοφόροι μίλησαν για «ντροπή να παραδεχτώ ότι θα το ψηφίσω». Το πραγματικό περιθώριο λάθους δεν είναι μαθηματικό· είναι ανθρώπινο.
Τι κάνει μια καλή δημοσκόπηση
Καμιά φορά ρωτάω τους φοιτητές μου: «Αν θέλατε να μάθετε αν οι συμφοιτητές σας προτιμούν σουβλάκι ή πίτσα, τι θα κάνατε;» Η πρώτη απάντηση είναι «θα ρωτούσαμε όλους». Η δεύτερη, «θα ρωτούσαμε όσους βρίσκονται μπροστά μας». Η σωστή είναι «θα βάζαμε τα ονόματα σε ένα καπέλο, θα τραβάγαμε 100 τυχαία και θα τους ρωτούσαμε». Η αντιπροσωπευτικότητα είναι το Α και το Ω – και όμως συχνά την παραβλέπουμε, γιατί οι άνθρωποι δεν είναι εύκολο να τους βάλεις σε καπέλο.
Το παράδοξο της γνώσης
Οι δημοσκοπήσεις μάς λένε τι σκεφτόμαστε σήμερα, αλλά όχι τι θα νιώσουμε αύριο. Μετά το δημοψήφισμα του 2015, τα πηγαδάκια στην Αθήνα μιλούσαν για «περήφανο ΟΧΙ»· λίγες μέρες αργότερα, οι τράπεζες έκλειναν και το ίδιο πηγαδάκι μιλούσε για «ωχ, τι κάναμε;». Η κοινή γνώμη είναι σαν τον καιρό: μπορείς να μετρήσεις την πίεση, την υγρασία, τον άνεμο, αλλά δεν μπορείς να προβλέψεις με βεβαιότητα αν θα βρέξει σε τρεις μέρες. Κι όμως, χωρίς τις μετρήσεις, είμαστε τυφλοί.
Η χρήση – και η κατάχρηση
Οι πολιτικοί χρησιμοποιούν τις δημοσκοπήσεις για να δικαιολογήσουν αποφάσεις. Οι δημοσιογράφοι τις χρησιμοποιούν για να δικαιολογήσουν πρωτοσέλιδα. Οι πολίτες τις χρησιμοποιούμε για να δικαιολογήσουμε την απαισιοδοξία μας. Λίγοι ρωτάνε ποιος πλήρωσε την έρευνα, πώς διατυπώθηκε η ερώτηση, πόσοι αρνήθηκαν να απαντήσουν. Το δείγμα είναι σαν μια φωτογραφία: αν τη βγάλεις από ψηλά, θα δείξεις ένα σπίτι· αν τη βγάλεις από κοντά, μπορεί να δείξεις μόνο μια σκουριασμένη κάγκελη. Η οπτική γωνία είναι όλα.
Ένας τρόπος να τις διαβάζουμε
Πλέον, όταν πέφτει στα χέρια μου μια νέα δημοσκόπηση, κάνω τρεις ερωτήσεις πριν διαβάσω τα νούμερα:
- Ποιος τη χρηματοδότησε και τι κερδίζει από το αποτέλεσμα;
- Πώς διατυπώθηκε η ερώτηση – «πιστεύετε ότι η κυβέρνηση τα πάει καλά;» δεν είναι ίδιο με «είναι ικανοποιημένοι από την οικονομική σας κατάσταση;»
- Πόσοι είπαν «δεν ξέρω / δεν απαντώ» – συχνά είναι το πιο ειλικρινές κομμάτι.
Αν οι απαντήσεις μου φαίνονται λογικές, τότε – και μόνο τότε – κοιτάζω τα ποσοστά.
Η δημοσκόπηση ως καθρέφτης
Ίσως η μεγαλύτερη αξία της δημοσκόπησης να μην είναι ο αριθμός, αλλά η συζήτηση που προκαλεί. Όταν ακούω ότι το 70% «δεν εμπιστεύεται τα ΜΜΕ», δεν σημαίνει ότι το Μέγκα θα κλείσει αύριο. Σημαίνει ότι υπάρχει ένα τεράστιο ζήτημα εμπιστοσύνης που πρέπει να συζητήσουμε. Η δημοσκόπηση είναι ένας καθρέφτης: αν δεν σου αρέσει αυτό που βλέπεις, δεν φταίει ο καθρέφτης. Φταίει το πρόσωπο.
Κλείνοντας, θυμάμαι τον παππού μου που έλεγε: «Ρώτα πέντε και βγάλε άκρη». Η επιστήμη λέει «ρώτα 1.000 και βγάλε πιο ασφαλή άκρη». Και οι δύο συμφωνούν σε κάτι: η γνώμη δεν είναι ποτέ στατική. Αν σήμερα το 63% λέει «λάθος κατεύθυνση», ίσως αύριο το ίδιο 63% να βρει μια μικρή ελπίδα να αλλάξει γνώμη. Οι δημοσκοπήσεις μας πληγώνουν γιατί μας δείχνουν το σήμερα. Μας ωφελούν όταν μας θυμίζουν ότι το αύριο είναι ακόμα ανοιχτό.