Mỗi mùa mưa bão, hai cụm từ "bão" và "áp thấp nhiệt đới" liên tục xuất hiện trên các bản tin thời tiết. Nhiều người thường xem nhẹ áp thấp nhiệt đới vì nghĩ rằng gió yếu hơn bão thì không đáng lo. Thực tế, không ít trận lũ quét và sạt lở đất nghiêm trọng ở Việt Nam lại bắt nguồn từ một cơn áp thấp nhiệt đới tưởng chừng "nhẹ nhàng". Hiểu đúng bản chất của hai hiện tượng này là bước đầu tiên để bảo vệ an toàn cho gia đình và tài sản.
Áp thấp nhiệt đới là gì? Khác bão ở điểm nào?
Cả bão và áp thấp nhiệt đới đều thuộc cùng một họ: xoáy nghịch nhiệt đới (tropical cyclone). Đó là một hệ thống xoáy lớn hình thành trên biển ấm, với vùng áp suất thấp ở trung tâm, gió thổi xoắn ốc hướng vào trong. Sự khác nhau giữa các tên gọi nằm ở cường độ gió, được phân cấp theo thang sức gió (Beaufort) mà cơ quan khí tượng Việt Nam đang sử dụng:
- Vùng áp thấp nhiệt đới (nhiễu động nhiệt đới): gió tối đa từ cấp 5 trở xuống, hệ thống còn rời rạc, chưa có cấu trúc xoáy rõ ràng.
- Áp thấp nhiệt đới: gió mạnh cấp 6–7 (khoảng 39–61 km/h), đã có vùng xoáy hoàn chỉnh, mây tập trung thành dải xoắn.
- Bão: gió cấp 8–9 (khoảng 62–88 km/h), cấu trúc chặt chẽ hơn, thường xuất hiện mắt bão ở giai đoạn mạnh.
- Bão mạnh: gió cấp 10–11 (khoảng 89–117 km/h).
- Bão rất mạnh: gió từ cấp 12 đến cấp 15 (khoảng 118–183 km/h).
- Bão dữ dội: gió từ cấp 16 trở lên (từ khoảng 184 km/h trở lên).
Nói cách khác, áp thấp nhiệt đới chính là "phiên bản yếu hơn" của cơn bão. Một hệ thống đang ở cấp áp thấp nhiệt đới có thể mạnh lên thành bão nếu đi qua vùng biển thuận lợi, và ngược lại, một cơn bão đổ bộ rồi suy yếu sẽ hạ cấp thành áp thấp nhiệt đới khi đi sâu vào đất liền.
Áp thấp nhiệt đới hình thành như thế nào?
Sự ra đời của một xoáy nghịch nhiệt đới cần hội tụ đủ several điều kiện, trong đó ba yếu tố quan trọng nhất là:
Nước biển đủ ấm. Nhiệt độ lớp nước mặt thường cần đạt trên 26–27°C xuống tới độ sâu đáng kể. Biển ấm cung cấp hơi nước — "nhiên liệu" chính của hệ thống. Khi hơi nước ngưng tụ thành mây, nó giải phóng nhiệt ẩn, nuôi dưỡng quá trình nâng động không khí và làm giảm áp suất ở trung tâm.
Lực Coriolis. Trái Đất quay tạo ra lực làm lệch hướng chuyển động của không khí, khiến gió bắt đầu xoay quanh vùng áp thấp thay vì thẳng vào tâm. Đây là lý do các xoáy nghịch nhiệt đới hầu như không hình thành ngay trên xích đạo, nơi lực Coriolis bằng không.
Gió tầng trên ổn định. Nếu tầng trên của khí quyển có gió cắt ngang quá mạnh, cấu trúc mây xoáy sẽ bị xé toạc. Hệ thống chỉ phát triển khi luồng gió ở các tầng cao tương đối đồng nhất.
Khi các điều kiện này kết hợp, vùng nhiễu động nhiệt đới có thể tăng dần cấp độ: từ vùng áp thấp lên áp thấp nhiệt đới, rồi thành bão. Quá trình này có thể diễn ra chỉ trong một ngày, đó là lý do các cơ quan dự báo luôn theo dõi sát từng hệ thống yếu ngay từ khi còn trên biển.
Vì sao áp thấp nhiệt đới vẫn nguy hiểm?
Đây là điểm nhiều người hiểu lầm nhất. Gió cấp 6–7 tuy chưa đủ sức làm đổ nhà cửa, nhưng hệ thống này kéo theo lượng mưa khổng lồ do di chuyển thường chậm và vùng mưa bao phủ rộng. Nguy cơ lớn nhất không nằm ở gió mà nằm ở nước:
- Lũ quét và sạt lở đất ở vùng núi, đặc biệt là miền Trung Việt Nam với địa hình dốc, đất mỏng. Nhiều thảm họa lũ quét xảy ra khi trên trời chỉ là áp thấp nhiệt đới, không phải bão.
- Ngập lụt đô thị và đồng bằng do mưa kéo dài nhiều ngày, nước tràn qua sông, kênh kết hợp với triều cường.
- Sóng biển và xoáy nước trên vùng biển ven bờ, nguy hiểm với tàu thuyền đánh cá, phương tiện nhỏ dù gió chưa tới cấp bão.
- Suy yếu rồi tái mạnh: hệ thống có thể hạ cấp khi trên biển, khiến người dân chủ quan, sau đó bất ngờ mạnh lên thành bão ngay trước khi đổ bộ.
Kinh nghiệm từ các mùa bão trước cho thấy thiệt hại về người thường tập trung vào giai đoạn mưa lũ sau bão và cả những đợt chỉ có áp thấp nhiệt đới, chứ không chỉ khi gió mạnh nhất.
Mùa bão và khu vực thường chịu ảnh hưởng ở Việt Nam
Hoạt động của bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông tập trung chủ yếu từ tháng 6 đến tháng 11, đỉnh điểm vào các tháng 9 và 10. Trong giai đoạn này, các cơn bão hình thành trên vùng biển Philippines và Tây Bắc Thái Bình Dương thường đi ngang qua Biển Đông trước khi hướng vào đất liền Việt Nam.
Vùng chịu ảnh hưởng nhiều nhất là ven biển miền Trung, từ Thanh Hóa đến Bình Thuận, nơi địa hình hẹp và dốc khiến mưa lớn dễ chuyển thành lũ quét. Miền Bắc thường chịu ảnh hưởng vào giai đoạn nửa đầu mùa bão, còn Nam Bộ ít bão trực tiếp hơn nhưng vẫn bị tác động bởi dải hội tụ nhiệt đới và hoàn lưu cánh nam của bão, gây mưa lớn kéo dài.
Cần lưu ý rằng hiện tượng El Niño và La Niña làm thay đổi số lượng và đường đi của bão qua các năm, nên con số cụ thể mỗi mùa có thể chênh lệch đáng kể so với trung bình nhiều năm.
Theo dõi thông tin chính xác từ đâu?
Khi có dấu hiệu thời tiết bất thường, nguồn thông tin đáng tin cậy nhất là Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Trung ương và các đài khí tượng thủy văn địa phương. Thông tin chính thức bao gồm vị trí, cường độ, đường di chuyển dự kiến, phạm vi ảnh hưởng và cảnh báo mưa lũ kèm theo.
Một vài điểm cần chú ý khi đọc thông tin dự báo:
- Đường đi dự báo luôn có sai số, đặc biệt với hệ thống đang ở giai đoạn yếu hoặc mới hình thành. Con đường bão thay đổi 24 giờ trước khi đổ bộ là chuyện bình thường, vì vậy không nên ra quyết định dựa trên một bản tin duy nhất.
- Bản tin often dùng khái niệm "vùng nguy hiểm" và "vùng ảnh hưởng". Nếu địa phương nằm trong vùng ảnh hưởng, dù chỉ ở rìa, mưa lớn vẫn có thể xảy ra.
- Nhiều trang mạng xã hội đăng tin bão tự tổng hợp từ hình ảnh vệ tinh hoặc nguồn nước ngoài, dễ sai lệch. Ưu tiên thông tin có trích dẫn cơ quan khí tượng chính thức.
Kinh nghiệm phòng tránh bão và áp thấp nhiệt đới
Trước khi hệ thống đến gần:
- Theo dõi dự báo thường xuyên khi có nhiễu động nhiệt đới trên Biển Đông, nhất là các gia đình ở vùng trũng, ven sông, sườn đồi.
- Thuyền đánh cá, phương tiện đường thủy cần neo đậu tại chỗ an toàn; người làm nghề biển không ra khơi khi có thông báo.
- Dự trữ nước sạch, đồ ăn dùng ngay, thuốc men cơ bản, pin sạc dự phòng, đèn pin.
- Kiểm tra và gia cố mái nhà, cửa kính; chặt tỉa cành cây che khuất nhà. Thu dọn vật dễ bay trên sân thượng.
- Nếu ở vùng rủi ro lũ quét, sạt lở: nắm rõ lối di chuyển tới nơi cao an toàn, chuẩn bị sẵn sàng rời nhà theo lệnh của chính quyền địa phương.
Trong khi mưa bão diễn ra:
- Tuyệt đối không ra ngoài khi gió mạnh; nguy hiểm nhất đến từ gạch ngói, cành cây, biển hiệu văng rơi chứ không phải từ gió trực tiếp.
- Tránh lấn sang vùng nước dâng, sông suối đang lũ. Không băng qua suối ngập, dù nước có vẻ nông.
- Ngắt điện các khu vực có nguy cơ ngập để tránh rò rỉ điện.
- Nếu ở vùng núi, chú ý các dấu hiệu lũ quét: nước suối đục cuồn cuộn, tiếng động lạ từ thượng nguồn, mưa kéo dài không dứt — cần di chuyển lên cao ngay lập tức.
Sau khi hệ thống đi qua:
- Đừng vội chủ quan khi tin báo cho thấy bão đã hạ cấp thành áp thấp nhiệt đới: mưa lớn thường tiếp diễn sau đó nhiều giờ, nhiều ngày.
- Kiểm tra điện, khí gas, kết cấu nhà trước khi sử dụng trở lại. Tránh tiếp xúc nước ngập vì nguy cơ điện giật và dịch bệnh.
- Chờ thông báo an toàn của địa phương trước khi quay lại khu vực từng phải sơ tán.
Một số hiểu lầm cần loại bỏ
"Áp thấp nhiệt đới thì không cần lo." Sai. Mức độ thiệt hại phụ thuộc nhiều vào lượng mưa và vị trí địa phương hơn là cấp gió. Lịch sử thiên tai Việt Nam ghi nhận nhiều vụ mất người nghiêm trọng trong những đợt chỉ dừng ở cấp áp thấp nhiệt đới.
"Bão đã đổ bộ là hết nguy hiểm." Bão suy yếu khi vào đất liền nhưng hoàn lưu của nó vẫn hút ẩm từ biển, kéo mưa lớn sâu vào trong đất liền nhiều ngày. Giai đoạn này rất dễ xảy ra lũ sông, lũ quét ở vùng núi.
"Tôi ở xa bờ biển nên không ảnh hưởng." Hoàn lưu bão và dải mưa của áp thấp nhiệt đới có thể phủ rộng hàng trăm kilômét. Tây Nguyên và các tỉnh Tây Trường Sơn từng chịu mưa lớn, lũ quét nghiêm trọng từ các hệ thống ở xa bờ biển.
"Đường đi dự báo báo trúng tỉnh khác thì tôi an toàn." Sai số dự báo tồn tại ở mọi mức độ, và dải mưa của bão rộng hơn nhiều so với đường đi tâm bão. Quyết định phòng tránh cần dựa trên cảnh báo mưa lũ của địa phương chứ không chỉ trên điểm đổ bộ dự kiến.
Tóm lại
Bão và áp thấp nhiệt đới là hai cấp độ của cùng một hiện tượng xoáy nghịch nhiệt đới, khác nhau chủ yếu ở sức gió. Áp thấp nhiệt đới có gió yếu hơn nhưng mưa thường nhiều và tập trung, gây nguy cơ lũ quét, sạt lở không kém gì bão. Trong mùa bão từ tháng 6 đến tháng 11, theo dõi sát thông tin từ cơ quan khí tượng chính thức, không chủ quan với bất kỳ hệ thống nào dù yếu, và chuẩn bị sẵn phương án sơ tán là ba nguyên tắc giúp giảm thiểu rủi ro hiệu quả nhất.