Con vật nhỏ biết "hò" khi thấy bạn cầm dao thái rau

Tôi từng nghĩ mình sẽ nuôi một con thú cưng đơn giản. Không phải chó mèo, không phải cá cảnh phức tạp. Một con chuột lang, nhỏ xíu, dễ chăm, phù hợp cho căn hộ 40 mét vuông.
Sai.
Sai ở chỗ tôi nghĩ mình đang chọn con vật "dễ". Thực tế, sau ba tháng sống cùng hai con chuột lang, tôi nhận ra mình đã mang về nhà hai sinh vật có tính cách, có ý kiến, và có khả năng tạo ra âm thanh khiến hàng xóm gõ cửa hỏi "các bạn đang nuôi chim hay nuôi heo?".
Chuột lang — tên khoa học là Cavia porcellus — không phải heo, và cũng không phải chuột. Chúng thuộc họ chuột lang, có nguồn gốc từ vùng Andes ở Nam Mỹ. Cái tên "Guinea pig" trong tiếng Anh đến nay vẫn gây nhầm lẫn, và ngay cả "chuột lang" trong tiếng Việt cũng khiến nhiều người tưởng nhầm sang loài chuột đồng. Thực tế, chúng là một nhánh hoàn toàn khác trong hệ phân loại sinh học, gần với nhím hơn là với chuột nhà.
Điều đầu tiên người mới nuôi thường không chuẩn bị tâm lý: chuột lang là loài xã hội cực kỳ cao. Trong tự nhiên, chúng sống theo bầy. Một con chuột lang nuôi đơn lẻ sẽ buồn. Không phải buồn theo kiểu nằm im cho tới khi bạn về. Mà buồn theo kiểu giảm ăn, giảm hoạt động, và trong một số trường hợp, tự cắn lông mình. Nuôi ít nhất hai con là khuyến nghị nghiêm túc, không phải "nếu bạn có điều kiện thì thêm cho vui".
Chúng cũng không phải loài hoạt động ban đêm như hamster hay chuột. Nhịp sinh học của chuột lang khá giống người: thức khi mặt trời lên, nghỉ khi trời tối. Nhưng chúng không ngủ liền một giấc. Trong ngày, chúng chợp mắt vài phút rất nhiều lần, thường trong trạng thái "mở một mắt" — nghĩa là một mí nhắm, một mí vẫn tỉnh, để cảnh giác với mối nguy tiềm ẩn. Bạn sẽ không bao giờ thấy chuột lang ngủ thật sự thoải mái nếu môi trường xung quanh khiến chúng không yên tâm.
Giờ thì đến phần âm thanh. Đây là điều khiến tôi bất ngờ nhất.
Chuột lang có một "từ vựng" đáng kể. Tiếng wheek — cái giọng the thé, kéo dài, đầy phấn khích — thường xuất hiện khi chúng nghe thấy tiếng mở tủ lạnh, tiếng dao chạm thớt, hoặc đơn giản là tiếng bước chân bạn đi về phía nơi cất đồ ăn. Không phải mọi tiếng wheek đều là "con đói". Đôi khi nó là "bạn về rồi hả, tao vui lắm".
Khi thấy bạn cầm dao cắt cà rốt, chúng không chỉ đứng yên nhìn. Chúng đứng lên hai chân sau, xoay xoay đầu, phát ra chuỗi tiếng kêu liên tục. Tôi mất một tuần mới nhận ra: chúng đang cố hiểu xem "cái vật cầm trên tay đó có phải đồ ăn cho mình không".
Tiếng purr — một tiếng rền trầm, rung nhẹ ở họng — xuất hiện khi chúng thấy dễ chịu, được vuốt ve đúng chỗ, hoặc nằm cạnh bạn đồng chuồng. Nhưng có hai loại purr. Một loại mềm, chậm, nghĩa là thoải mái. Một loại nhanh hơn, cao hơn một chút, và nếu đi kèm với việc con vật hơi cúi đầu, đó có thể là dấu hiệu bất an hoặc cảnh báo. Phân biệt hai loại này mất vài tuần quan sát, và không có bảng hướng dẫn nào dạy bạn chính xác.
Tiếng "popcorn" — đúng nghĩa đen — là khi chuột lang nhảy bật lên không trung, xoay người, rồi hạ xuống, lặp lại vài lần liên tiếp. Thường gặp ở chuột lang non, nhưng con trưởng thành cũng nhảy khi đủ vui. Tôi đã chứng kiến con chuột lang ba tuổi của mình nhảy popcorn vì… thấy một quả cà chua. Nó đã ăn cà chua cả năm rồi. Nhưng hôm đó quả cà chua hơi khác, và nó quyết định rằng đây là sự kiện đáng ăn mừng.
Về chăm sóc, có vài điểm mà người mới thường làm ngược:
Chuột lang không thể tự tổng hợp vitamin C, giống con người. Nguồn thức ăn chủ yếu phải là cỏ khô — timothy hoặc cỏ xanh — và rau tươi giàu vitamin C như ớt chuông, cải xoăn, rau mùi. Pellet công nghiệp chỉ nên là phần bổ sung, không phải phần chính. Nhiều người cho chuột lang ăn chủ yếu pellet vì "tiện", rồi vài tuần sau thấy răng con vật mọc lệch vì không đủ độ mài mòn.
Răng chuột lang mọc liên tục cả đời. Nếu thiếu cỏ khô để nhai, răng cửa sẽ dài ra, đâm vào lợi, và con vật sẽ từ chối ăn. Đây không phải vấn đề "có thể đợi". Đây là tình huống cần đi khám thú y trong vòng vài ngày.
Về lồng: kích thước tối thiểu cho hai con là khoảng 120×60 cm, nhưng càng rộng càng tốt. Chuột lang không leo trèo nhiều, nhưng chúng chạy. Một con khỏe mạnh sẽ chạy tới chạy lui trong lồng mỗi ngày, và không gian quá hẹp khiến chúng stress, giảm hoạt động, và có thể dẫn tới hành vi cắn bạn đồng chuồng.
Nền lồng cần dày ít nhất 5-7 cm bằng mùn gỗ không hương liệu hoặc giấy xé nhỏ. Lưới kim loại làm đau và tổn thương lòng bàn chân — đây là lỗi phổ biến nhất của người mới nuôi, vì nhiều loại lồng bán sẵn có đáy lưới.
Tắm không cần thiết thường xuyên. Chuột lang tự vệ sinh bằng cách liếm và "groom" lẫn nhau. Mỗi lần bạn rửa sạch hết dầu tự nhiên trên da chúng, da sẽ khô và ngứa, khiến con vật gãi nhiều hơn. Nếu phải tắm, dùng nước ấm và dầu gội dành riêng cho chuột lang, tần suất không quá một lần mỗi tháng.
Tuổi thọ trung bình là 5 đến 8 năm, đôi khi hơn. Đây không phải con vật "nuôi thử một mùa rồi cho người khác". Đây là cam kết dài hạn, tương đương nuôi một con mèo.
Điều tôi muốn nói cuối cùng, không phải vì nó "đúng về mặt khoa học", mà vì nó là trải nghiệm thật: chuột lang không phải con vật "chậm" hay "nhàn". Chúng cần bạn ở đó — không phải để cho ăn rồi đi, mà để ngồi gần, để nói chuyện, để chúng leo lên tay bạn rồi nằm im với tiếng purr trầm. Chúng có tính cách rất khác nhau giữa cá thể. Con của tôi, Bắp, là con cực kỳ dạn người, sẽ tự trèo lên vai bạn nếu bạn ngồi xuống đủ lâu. Con kia, Nếp, cần bạn ngồi yên ít nhất mười phút mới chịu tới gần. Cả hai cùng một chuồng, cùng thức ăn, cùng điều kiện, nhưng khác nhau hoàn toàn.
Nếu bạn đang cân nhắc nuôi chuột lang, hãy bắt đầu bằng việc chuẩn bị không gian, thời gian, và một chút kiên nhẫn. Đừng bắt đầu bằng việc nghĩ rằng đây là con vật "dễ nhất trong các loài thú cưng nhỏ". Nó không dễ. Nó chỉ là con vật ít đòi hỏi không gian hơn, ít ồn ào hơn, và ít cần dắt ra ngoài hơn.
Còn phần còn lại — tình cảm, sự gắn kết, những tiếng wheek lúc sáu giờ chiều khi bạn mở tủ lạnh — thì chẳng khác gì bất kỳ con vật nào khác mà bạn thực sự quan tâm.