Khi người ta nói “giàu”, họ thực ra đang nghĩ đến điều gì?

Tôi từng chứng kiến một cảnh tượng khá lý thú ở quán cà phê góc phố. Một ông chủ doanh nghiệp vừa bán xong công ty, ngồi kế bên một chàng trai chạy xe ôm công nghệ. Người thứ nhất vừa nhận một khoản tiền đủ mua ba căn hộ cao cấp; người thứ hai hôm ấy kiếm được 220.000 đồng sau tám tiếng dưới nắng. Cả hai đều đang nhẩm tính: “Tôi có đang giàu không?”
Câu hỏi nghe thật ngây ngô, nhưng lại mở ra một cuộc tranh luận dài hơn cả ly cà phê đá đã tan. Với ông chủ, giàu là khi anh không còn phải gõ cửa ngân hàng để xin vốn. Với anh xe ôm, giàu là khi mẹ anh khỏi phải trồng rau ngoài vỉa hè để đắp đổi bữa ăn. Hai định nghĩa cách nhau cả tầng lớp thu nhập, vậy mà cả hai đều gật gù khi tôi nói: “Giàu chỉ có nghĩa khi nó trả lời được nỗi lo của chính bạn.”
Nhiều người lầm tưởng giàu là đích đến cuối cùng. Họ vẽ ra một con số “đủ” rồi thề rằng chỉ cần chạm tới đó sẽ dừng lại. Nhưng khi con số ấy thành hiện thực, lại có một con số khác cao hơn xuất hiện. Nhà tâm lý Daniel Kahneman gọi đó là “thang leo không nấc cuối”. Chúng ta leo mãi vì nhìn lên luôn thấy người giàu hơn, nhìn xuống thì lại sợ tuột dốc. Thế là cuộc đua giàu sang trở thành vòng xoáy không lối thoát.
Tôi quen một cặp vợ chồng ở quận 7, Sài Gòn. Họ mở quán phở nhỏ bên hông chợ, mỗi tháng lãi vài chục triệu. Họ không sở hữu xe hơi, nhưng cứ cuối tuần lại đóng cửa quán, cho hai con lên tàu lửa ra Nha Trang, nằm ghế cứng ngắm biển. Họ nói: “Mình giàu vì mình có thể bỏ lỡ một ngày lời để nhận lại ba ngày cười.” Cách họ định nghĩa giàu nghe rất đời thường: đó là quyền điều khiển thời gian của chính mình.
Cũng có những người giàu theo kiểu ngược lại – họ nắm trong tay quyền mua hầu hết mọi thứ, nhưng lại không thể mua được một giấc ngủ trọn. Một giám đốc ngân hàng từng than vãn với tôi rằng anh sợ… sổ tiết kiệm. Mỗi lần mở app ngân hàng ra, anh lại thấy dãy số nhảy lên, nhưng kèm theo đó là những cuộc họp gấp rút vào nửa đêm, những chuyến bay đỏ mắt sang Frankfurt chỉ để ký một bản hợp đồng. Anh nói: “Tôi có tiền, nhưng tôi không có thời gian để tiêu nó.”
Câu chuyện dạy tôi rằng giàu không nằm ở số dư tài khoản, mà ở khoảng cách giữa những gì ta muốn và những gì ta cần. Khoảng cách càng ngắn, ta càng “giàu”. Một người thu nhập trung bình nhưng biết sống dưới mức thu nhập của mình, có thể sẽ cảm thấy dư dả hơn người kiếm bạc tỷ mỗi tháng nhưng chi tiêu bạc tỷ rưỡi.
Cũng đừng nhầm lẫn giữa “giàu” và “sang”. Sang là khi người khác nhìn vào thấy bạn có vẻ giàu. Giàu là khi bạn tự thấy mình không thiếu. Sang thường đi kèm show-off: khoe biệt thự, khoe siêu xe, khoe đồng hồ triệu đô. Giàu lại thường đi kèm sự kín tiếng: khách sạn 5 sao nhưng không check-in, mua vé máy bay hạng thương gia nhưng không đăng story. Họ không cần chứng minh, vì họ đã tự chứng minh với chính mình.
Tôi nhớ mùa dịch 2021, khi cả thành phố ngừng trệ, nhiều người phát hiện ra mình từng “giàu ảo”. Họ có lương cao, nhưng không có tiền mặt. Họ có cổ phiếu, nhưng không thể đổi cổ phiếu lấy gạo. Trong khi đó, bà bán rau ngoài chợ, dù doanh thu mỗi ngày chỉ vài trăm ngàn, lại có thể gom gạo gửi cho con em trong khu phong tỏa. Bà nói: “Tui không có nhiều tiền, nhưng tui không nợ ai cái gì.” Đó là một dạng giàu ít ai nhìn thấy: giàu bằng sự tự chủ.
Giàu cũng có những lớp lang. Lớp thứ nhất là giàu tài chính: có tiền, có tài sản, có đầu tư sinh lời. Lớp thứ hai là giàu thời gian: có thể nói “không” với bất cứ việc gì không đáng. Lớp thứ ba – và cao nhất – là giàu ý nghĩa: bạn biết mình đang làm điều mình tin, với người mình yêu, ở nơi mình chọn. Khi đạt được lớp thứ ba, hai lớp trước có hay không cũng không còn quá quan trọng nữa.
Tôi không đưa ra lời khuyên nào ở đây. Giàu hay không là câu chuyện mỗi người tự viết cho riêng mình. Điều tôi chỉ muốn gợi lại: trước khi chạy theo con số, hãy hỏi lòng mình thật nhỏ nhẹ: “Nếu ngày mai thức dậy không còn nỗi lo nào, mình sẽ làm gì?” Câu trả lời ấy – chứ không phải con số trong tài khoản – mới là thước đo chính xác nhất của sự giàu có.