Khi một lít xăng nhắc ta về năng lượng

Có những buổi sáng, người phụ nữ dắt chiếc xe máy cũ ra cây xăng gần nhà, nhìn bảng giá rồi hơi chần chừ. Anh tài xế công nghệ đứng chờ khách cũng ngó đồng hồ đổ xăng như một thói quen. Giá một lít xăng hiếm khi chỉ là một con số kỹ thuật. Nó chạm vào chi phí đi lại, vào bữa cơm, vào hàng hóa ngoài chợ, vào cảm giác “tháng này tiêu nhiều hay ít” của rất nhiều gia đình.
Điều thú vị là phần lớn chúng ta chỉ thấy mặt cuối cùng của xăng: cái vòi bơm, đồng hồ tính tiền, mùi hơi nhiên liệu quen thuộc. Phía sau đó là một chuỗi dài từ giếng dầu, tàu chở dầu, nhà máy lọc hóa dầu, kho dự trữ, hệ thống phân phối, chính sách thuế, biến động tỷ giá, và cả những căng thẳng trên thị trường năng lượng thế giới. Một lít xăng trong bình xe có thể mang theo nhiều câu chuyện hơn người ta tưởng.
Với Việt Nam, xăng gắn chặt với đời sống di chuyển bằng xe máy và nhu cầu vận tải đường bộ. Không phải lúc nào người tiêu dùng cũng có thể tự chọn loại xe, tuyến đường hay thời điểm đi lại. Vì vậy, mỗi lần giá xăng thay đổi, phản ứng đầu tiên thường là lo lắng. Lo vì đi làm xa hơn, lo vì hàng hóa có thể đội giá, lo vì tiền điện, tiền chợ, tiền học đều bị ảnh hưởng dây chuyền. Xăng ở đây không còn là câu chuyện của một cửa hàng bán lẻ, mà trở thành tín hiệu của chi phí năng lượng trong cả nền kinh tế.
Nhưng nếu chỉ nhìn giá xăng bằng nỗi lo ngắn hạn, ta dễ bỏ qua bức tranh lớn hơn. Nhiên liệu hóa thạch đã tạo ra tốc độ di chuyển chưa từng có, giúp hàng hóa đi xa, đô thị mở rộng, công nghiệp vận hành. Xăng làm được điều đó vì nó có mật độ năng lượng cao, dễ tồn trữ, dễ bơm vào phương tiện và phù hợp với những hành trình dài. Đó là lợi thế khiến nó tồn tại lâu như một lựa chọn mặc định, dù thế giới đang tìm cách giảm phụ thuộc vào dầu mỏ.
Vấn đề nằm ở chỗ lợi thế đó đi kèm những cái giá khác. Khi mỗi lít xăng được đốt đi, nó để lại khí thải, bụi mịn, áp lực lên môi trường và biến đổi khí hậu. Ở nhiều đô thị, giao thông motorized là một phần đáng kể khiến không khí trở nên ngột ngạt. Chưa kể việc khai thác, vận chuyển và lưu trữ xăng luôn tiềm ẩn rủi ro an toàn. Một hệ thống năng lượng lành mạnh không thể chỉ dựa vào nhiên liệu rẻ vào ngày hôm nay mà bỏ qua chi phí môi trường và sức khỏe của ngày mai.
Thị trường xăng cũng nhắc ta rằng “giá rẻ” không phải lúc nào cũng là điều kiện bền vững. Khi giá dầu thế giới giảm, giá xăng trong nước có thể hạ theo, người tiêu dùng thở phào. Nhưng nếu mức giá đó không phản ánh đầy đủ chi phí môi trường, không hỗ trợ cho việc chuyển đổi sang năng lượng sạch hơn, thì lợi ích trước mắt có thể đi kèm lãng phí sau này. Ngược lại, giá tăng quá nhanh trong thời gian ngắn cũng làm tổn thương nhóm thu nhập thấp, đặc biệt là người lao động phải di chuyển nhiều. Cái khó là tìm một lộ trình vừa đủ để tiết kiệm năng lượng, vừa đủ mềm để không khiến đời sống bị sốc.
Nhiều người hay hỏi: rồi xăng sẽ biến mất chứ? Câu trả lời có lẽ không đơn giản là biến mất, mà là mất dần vị thế độc tôn. Xe điện, xe hybrid, nhiên liệu sinh học, giao thông công cộng, quy hoạch đô thị hợp lý hơn, tất cả đang chia nhỏ thị phần của xăng. Nhưng quá trình này cần thời gian, tiền bạc, hạ tầng và cả thói quen. Một người sống ở nông thôn với đường dài, ít trạm sạc, công việc phụ thuộc vào xe máy sẽ khó chuyển sang xe điện nhanh như một cư dân thành phố trẻ. Vì vậy, câu chuyện “bỏ xăng” không thể được kể như một khẩu hiệu, mà phải được đo bằng điều kiện sống thật của người dùng.
Trước mắt, thay vì chờ một tương lai năng lượng hoàn hảo, mỗi người vẫn có thể làm những điều nhỏ nhưng có ý nghĩa. Giữ xe ở tình trạng tốt, không để áp suất lốp quá thấp, hạn chế chở quá tải, giảm những vòng quay không cần thiết, chọn đi chung xe hoặc tuyến đường ít kẹt hơn. Những hành vi ấy không chỉ tiết kiệm tiền. Chúng còn nhắc ta rằng năng lượng không phải thứ vô hạn, và mỗi lần nhấn ga là một lựa chọn về thời gian, tiền bạc và môi trường.