Мұнай-химия өнеркәсібі мұнай мен газды бастапқы шикізат ретінде ғана пайдаланбай, оларды жоғары қосылған құны бар өнімдерге айналдырады. Сондықтан бұл сала энергетика, өндіріс, ауыл шаруашылығы, құрылыс, көлік және медицинамен тығыз байланысқан экономикалық тізбектің маңызды буыны саналады. «Мұнай-химик – локомотив» деген ұғымның мәні де осында: саланың дамуы бір ғана кәсіпорынның емес, тұтас өндірістік экожүйенің ілгерілеуіне әсер етеді.
Шикізатты терең өңдеудің экономикалық мәні
Шикі мұнайды немесе табиғи газды экспорттау белгілі бір табыс әкелуі мүмкін. Алайда шикізатты өңдеп, одан полимер, синтетикалық каучук, еріткіш, талшық, бояу компоненті, тыңайтқышқа арналған аралық өнім және басқа да материалдар шығару әлдеқайда күрделі әрі табысты өндіріс құруға мүмкіндік береді.
Терең өңдеу бірнеше міндетті қатар шешеді. Біріншіден, ел экономикасы шикізат бағасының құбылуына азырақ тәуелді болады. Екіншіден, жаңа өндіріс орындары ашылып, инженерлерге, технологтерге, зертханашыларға және білікті жұмысшыларға сұраныс өседі. Үшіншіден, жергілікті кәсіпорындар дайын өнімге қажетті материалдарды ішкі нарықтан сатып ала алады. Бұл тасымал шығынын азайтып, өндірістік жоспарлауды тұрақтандырады.
Мұнай-химияның ерекшелігі – оның өнімі күнделікті өмірге тікелей көріне бермейді. Бірақ қаптама, құбыр, көлік бөлшегі, электр сымының қаптамасы, медициналық құрал, тұрмыстық техника элементтері сияқты көптеген тауардың негізінде осы сала өндірген материалдар жатады.
Локомотив болу үшін не қажет?
Саланың экономикалық локомотивке айналуы тек мұнай мен газ қорының болуына байланысты емес. Бірнеше шарт қатар орындалуы керек.
Технологиялық база
Мұнай-химия өндірісі күрделі технологиялық шешімдерді, үздіксіз бақылауды және қатаң қауіпсіздік тәртібін талап етеді. Қондырғылардың тиімділігі төмен болса, шикізаттың бір бөлігі толық пайдаланылмайды, ал өнімнің өзіндік құны өседі. Сондықтан кәсіпорындар өндірістік желілерді жаңартып, энергияны үнемдейтін жабдықтарға және автоматтандырылған басқару жүйелеріне көңіл бөлуі қажет.
Технологиялық жаңғырту тек жаңа қондырғы сатып алумен шектелмейді. Оның құрамына қызметкерлерді даярлау, зертханалық бақылауды күшейту, жөндеу жүйесін жетілдіру және өндіріс деректерін талдау мәдениетін қалыптастыру кіреді.
Білікті кадр
Мұнай-химиядағы нәтижені жабдықтың өзі емес, оны дұрыс басқаратын мамандар айқындайды. Технолог, химик, механик, энергетик, метролог және өндірістік қауіпсіздік маманы бір жүйе ретінде жұмыс істегенде ғана күрделі кәсіпорын тұрақты өнім бере алады.
Сондықтан оқу орындары мен өндіріс арасындағы байланыс формалды сипатта қалмауы керек. Студенттер өндірістік тәжірибеден өтіп, нақты технологиялық үдерістермен танысуы, ал кәсіпорындар оқу бағдарламаларын еңбек нарығының талаптарына қарай жаңартуға қатысуы маңызды. Жас мамандарға тәлімгерлік жүйесін енгізу де кәсіби сабақтастықты күшейтеді.
Өткізу нарығы
Кез келген зауыттың тиімділігі оның қанша өнім өндіретінімен ғана емес, сол өнімнің тұрақты сатып алушысы бар-жоғымен бағаланады. Мұнай-химия кәсіпорындары ішкі нарықтағы құрылыс, ауыл шаруашылығы, машина жасау және қаптама өндірістерінің сұранысын зерттеуі тиіс.
Өнім түрін көбейту әрдайым дұрыс шешім бола бермейді. Алдымен сапасы тұрақты, техникалық талаптары түсінікті және ұзақ мерзімді сұранысы бар бағыттарды таңдау қажет. Сатып алушы кәсіпорындармен ертерек келіссөз жүргізу өндірістік жоспарды нақтылауға көмектеседі.
Экологиялық жауапкершілік және қауіпсіздік
Мұнай-химия саласының дамуы экологиялық талаптармен қатар жүруі тиіс. Өндіріс барысында ауаға шығарындыларды бақылау, суды тазарту, қалдықтарды азайту және қауіпті заттарды қауіпсіз сақтау жүйелері тұрақты жұмыс істеуі керек.
Бұл талаптар тек бақылаушы органдардың талабы ретінде қарастырылмағаны жөн. Қоршаған ортаны қорғау өндірістің ұзақ мерзімді тұрақтылығына әсер етеді. Ресурсты үнемдеу шығынды төмендетеді, қалдықты қайта пайдалану жаңа өнім бағытын ашуы мүмкін, ал ашық есептілік қоғамның сенімін арттырады.
Қауіпсіздік мәдениеті де осындай маңызды орын алады. Қызметкердің нұсқаулықты білуі жеткіліксіз; қауіптің алдын алу күнделікті шешімдердің бір бөлігіне айналуы қажет. Жабдықты уақытында тексеру, төтенше жағдайға дайындық және өндірістік тәртіпті сақтау адам өмірін қорғаумен бірге кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын да қамтамасыз етеді.
Қазақстан үшін даму мүмкіндігі
Қазақстанда мұнай-химияның болашағы шикізатты ел ішінде тереңірек өңдеумен, қосылған құны жоғары өнім үлесін арттырумен және шағын әрі орта өндірістерді ірі кәсіпорындармен байланыстырумен сабақтас. Ірі зауыттар негізгі шикізат пен аралық өнім бере алады, ал шағын компаниялар одан дайын материал, бөлшек немесе арнайы мақсаттағы өнім өндіреді.
Мұндай байланыс қалыптасса, мұнай-химия жеке секторларға бөлінген өндіріс емес, өзара тәуелді тізбекке айналады. Ғылыми зерттеу орталықтары жаңа материалдар әзірлейді, кәсіпорындар оларды сынақтан өткізеді, ал жергілікті өндірушілер дайын өнімді нарыққа шығарады.
Мұнай-химияны экономиканың локомотиві ету үшін қысқа мерзімді нәтиже ғана емес, ұзақ мерзімді өндірістік саясат қажет. Тұрақты инвестиция, әділ бәсеке, сапалы кадр, технологиялық тәртіп және экологиялық жауапкершілік қатар жүргенде ғана сала шикізат көзі рөлінен асып, экономиканың жаңа өсу нүктесіне айналады.