Công nghệ đang nhắc ta lựa chọn mỗi ngày

Có một điều khá quen thuộc: buổi sáng, nhiều người chưa kịp nhớ mình định làm gì thì đã với tay kiểm tra điện thoại, nhìn bản đồ đường đi, chọn quán ăn theo gợi ý, đọc vài dòng tin do thuật toán sắp xếp. Nếu gọi chung những hành vi ấy là “công nghệ”, ta dễ nghĩ đó chỉ là thứ ở ngoài đời sống. Nhưng thực tế, công nghệ đã trở thành một phần của cách con người ra quyết định.
Chúng ta thường hình dung công nghệ như máy móc, phần mềm, thiết bị, những thứ có vẻ phức tạp và thuộc về chuyên gia. Song nếu nhìn chậm lại, công nghệ còn là một hệ thống nhỏ: một nút bấm, một biểu mẫu, một đề xuất, một quy trình đã được thiết kế từ trước. Khi một ứng dụng giao đồ ăn tự động nhớ địa chỉ cũ, khi một phần mềm chấm công nhắc ta đúng giờ, khi một trang web chỉ cho phép đăng ký bằng mã số định danh, công nghệ không còn trung tính. Nó đang hướng người dùng đi theo một lối nhất định.
Điểm đáng nói là lối đi ấy thường tạo ra cảm giác tiện lợi. Tiện lợi khiến ta ít đặt câu hỏi hơn. Trước đây, muốn biết đường đi, một người phải hỏi, nhìn biển chỉ dẫn, quan sát biển hiệu, hoặc đoán từ ký ức. Giờ đây, bản đồ số dẫn ta tới nơi trong vài giây. Lợi ích rõ ràng. Nhưng cũng từ đó, ta mất dần một số thói quen thuộc về cơ thể và trí nhớ: định hướng, chờ đợi, xử lý thông tin trong hoàn cảnh thiếu dữ liệu. Không phải mất đi thì tệ, chỉ là khi không để ý, ta dễ tưởng rằng sự thoải mái không có cái giá nào.
Trong công việc, công nghệ vừa mở ra năng suất, vừa đặt ra những nhịp độ mới. Email khiến trao đổi nhanh hơn, nhưng cũng khiến người ta cảm thấy cần trả lời liên tục. Phần mềm quản lý dự án giúp mọi thứ minh bạch, nhưng đôi khi biến công việc thành những chỉ số theo dõi nhau từng giờ. Máy móc có thể thay con người ở một số thao tác lặp lại, để lại cho con người những việc đòi hỏi phán đoán, giao tiếp và sáng tạo hơn. Vấn đề nằm ở chỗ không phải nơi nào cũng biết cách phân công như vậy. Nhiều hệ thống công nghệ được đưa vào vì sợ chậm so với người khác, chứ không phải vì hiểu rõ người dùng của mình cần gì.
Trong đời sống công cộng, công nghệ cũng làm lộ ra những khoảng cách quen thuộc. Một dịch vụ trực tuyến có thể giúp người trẻ tiết kiệm thời gian, nhưng có thể khiến người lớn tuổi lúng túng. Một thành phố thông minh với camera, cảm biến và bảng điện tử có thể trở nên hữu ích, nhưng cũng có thể vô tình biến công dân thành dữ liệu nếu thiếu minh bạch và cơ chế phản hồi. Công nghệ không tự tạo ra bất bình đẳng; nó có thể phóng đại những bất bình đẳng đã có, nếu được thiết kế với giả định rằng ai cũng có điện thoại, ai cũng biết dùng mạng, ai cũng có thời gian và năng lượng để học công cụ mới.
Có lẽ vì vậy, bàn về công nghệ ngày nay không thể chỉ nói tới tốc độ xử lý, độ phân giải hay số lượng người dùng. Cần nói nhiều hơn về cách con người được mời gọi sử dụng nó. Một ứng dụng gợi ý tin tức có thể cho ta điều ta muốn đọc, nhưng cũng có thể khiến ta chỉ gặp những điều phù hợp với sở thích cũ. Một thuật toán có thể học từ hành vi của ta, nhưng nó không biết ta đang tò mò hay đang mệt mỏi. Khi đó, công nghệ trở thành tấm gương phản chiếu thói quen, và nếu ta không thay đổi cách sống, tấm gương ấy cũng không tự trở nên nhân văn hơn.
Không nên hiểu công nghệ như một kẻ thù cần đề phòng, cũng không nên xem nó như một vị cứu tinh sẽ tự giải quyết mọi vấn đề. Thái độ lành mạnh có lẽ là giữ lại một khoảng dừng nhỏ trước mỗi lựa chọn. Khi thấy một công cụ mới, hãy hỏi: nó giải quyết khó khăn nào, ai được lợi nhất khi dùng nó, nếu không dùng thì có ảnh hưởng gì, và nó có đang lấy đi một khả năng nào của ta không. Những câu hỏi ấy không làm chậm tiến bộ. Chúng giúp tiến bộ có chỗ đứng phù hợp hơn trong đời sống.
Điều thú vị là, nhiều cải tiến công nghệ không đến từ những phát minh vĩ đại, mà từ những điều chỉnh rất người. Một nút “quay lại” được thiết kế rõ ràng có thể giúp người lớn tuổi bớt sợ sai. Một thông báo tắt sau giờ làm có thể trả lại cho con người vài phút yên tĩnh. Một quy trình nộp hồ sơ không bắt buộc phải có smartphone có thể giữ cho dịch vụ công không bỏ quên ai. Ở đó, công nghệ không còn là khái niệm trừu tượng. Nó trở thành chất lượng của sự quan tâm.
Cuối cùng, có lẽ bài học đơn giản nhất là: công nghệ không tự quyết định tương lai. Nó chỉ làm điều đó khi ta giao dần quyền quyết định cho nó. Và mỗi ngày, trong những cú chạm nhỏ, chúng ta đang lặng lẽ bỏ phiếu cho kiểu thế giới mình muốn sống.