Khi Cái Chết Trở Thành Một Phần Của Cuộc Trò Chuyện

Trong một quán cà phê nhỏ ở Hà Nội, tôi tình cờ nghe được cuộc nói chuyện của hai người trẻ. "Mày có sợ chết không?" – một câu hỏi thẳng thừng vang lên giữa tiếng máy xay cà phê ồn ã. Người kia cười khẩy: "Sống còn chưa xong, nghĩ đến chết làm gì?" Câu trả lời ấy phản ánh một thực tế: chúng ta thường lảng tránh đề cập đến cái chết, dù nó là điều duy nhất chắc chắn trong đời.
Cái chết, trong văn hóa Việt, vừa là điều cấm kỵ vừa là chủ đề được phủ lớp vỏ mê tín. Người ta kiêng nói đến "chết" vào ngày Tết, sợ mang xui xẻo, nhưng lại dễ dàng thắp nhang khấn vái tổ tiên như một cách đối thoại với thế giới bên kia. Sự mâu thuẫn này cho thấy: thay vì đối mặt, ta chọn cách bao bọc nó bằng nghi lễ, tín ngưỡng hoặc sự im lặng.
Nhưng khi đại dịch Covid-19 ập đến, cái chết bỗng hiện hữu rõ ràng hơn bao giờ hết. Những dòng tin tức về ca tử vong, hình ảnh bệnh viện quá tải, và nghĩa trang kín chỗ buộc chúng ta phải nhìn thẳng vào sự mong manh của sinh mệnh. Điều thú vị là, chính khoảnh khắc ấy lại khiến nhiều người bắt đầu sống chậm lại, quan tâm đến gia đình hơn, hoặc dám từ bỏ công việc ghét bỏ để theo đuổi đam mê. Như nhà triết học Seneca từng nói: "Chỉ khi đứng trước cái chết, con người mới thực sự bắt đầu sống."
Trong nghệ thuật, cái chết không phải là dấu chấm hết, mà là chất xúc tác cho sáng tạo. Những bức tranh "Hài cốt" của Điềm Phùng Thị, bài thơ "Đất nước" của Nguyễn Đình Thi với hình ảnh "người ra đi đầu không ngoảnh lại", hay bộ phim "Mùi cỏ cháy" của Nguyễn Hữu Tuấn đều minh chứng: cái chết có thể là nguồn cảm hứng để nói về tình yêu, sự hy sinh và khát vọng tồn tại.
Có lẽ, thay vì sợ hãi, chúng ta cần học cách đối thoại với cái chết như một người bạn. Không phải để bi quan, mà để nhắc nhở bản thân: mỗi ngày là một món quà. Như nhà văn Haruki Murakami viết trong "Rừng Na Uy": "Cái chết không phải điều đối lập với sự sống, mà là một phần của nó."