Haritaya baktığınızda Suriye, İsrail, Lübnan ve Ürdün'ün kesiştiği o dar bölgede, ılıman iklimin ve volkanik toprağın üzerinde uzanan bir platoyu fark edersiniz. Golan Tepeleri. Birkaç yüz metrelik yükselti farkı, bu toprakların kaderini belirledi. Kimi için güvenlik hattı, kimi için işgal altındaki yurt toprağı, kimi içinse sadece üzüm bağları ve mineral suyu kaynağı. Ama herkes için aynı şeyi söylüyor: Burası Ortadoğu'nun en kritik kilometre taşlarından biri.
Yükseklik Neden Bu Kadar Önemli?
Golan Tepeleri'nin anlamını kavramak için önce coğrafyasını anlamak gerekiyor. Deniz seviyesinden ortalama 1000 metre yüksekte olan bu plato, çevresindeki ovalara baskın bir konumda. Özellikle İsrail'in kuzeyindeki Celile bölgesine ve Suriye'nin güneybatı ovalarına hakim bir görüş açısı sunuyor.
Askeri deyimle "gözetleme avantajı" denen şey, burada sadece teorik bir kavram değil. 1967'deki Altı Gün Savaşı'nda İsrail'in bu tepeleri ele geçirmesinin ardındaki temel motivasyon da tam olarak buydu. Suriye'nin Golan'dan Celile ovasına indirdiği top ateşi, İsrail için kabul edilemez bir güvenlik açığıydı. Savaş sonrası çizilen yeni haritada ise Golan İsrail kontrolüne girdi ve o günden bu yana geri verilmedi.
Ancak yükseklik sadece askeri anlamda değil, başka bir hayati kaynağın kontrolü açısından da belirleyici: Su.
Su: Platoğun Altındaki Gerçek Güç
Ortadoğu'da petrolden önce suyun geldiğini söylemek abartı değil. Golan Tepeleri, İsrail'in tatlı su ihtiyacının yaklaşık üçte birini karşılayan Ürdün Nehri'nin kollarına ev sahipliği yapıyor. Celile Gölü—Hristiyanlıkta kutsal, İsrail için ise içme suyu deposu—doğrudan bu platonun eteklerinde yer alıyor.
Suriye'nin 1960'larda Ürdün Nehri'nin kollarını saptırma girişimi, bölgedeki su geriliminin en somut örneğiydi. Bu girişim, İsrail ve Suriye arasında silahlı çatışmalara yol açtı ve 1967 savaşının alt nedenlerinden biri olarak tarihe geçti. Bugün bile Golan'daki su kaynaklarının kontrolü, herhangi bir barış görüşmesinin en zorlu maddelerinden biri.
Tarım açısından da Golan farklı bir değer taşıyor. Volkanik toprak, bölgeye özgü şarap üretimi için elverişli. İsrail tarafında kalan bölgede kurulan bağlar, uluslararası şarap festivallerinde ödüller alıyor. Bu ironik bir tablo yaratıyor: Dünyanın en çatışmalı topraklarından birinde, üst kalite şarap üretiliyor.
1967'den Bugüne: Statü Tartışması
Golan Tepeleri'nin hukuki statüsü, uluslararası diplomasinin en karmaşık dosyalarından biri. 1967'de İsrail'in kontrolü ele geçirmesinin ardından, 1981'de İsrail parlamentosu Golan Tepeleri Yasası'nı kabul ederek bu toprakları fiilen ilhak etti. Ancak Birleşmiş Milletler bu adımı tanımadı ve Golan'ı "işgal altındaki Suriye toprağı" olarak sınıflandırdı.
2019'da ise bir başka kırılma yaşandı. ABD Başkanı Donald Trump, Golan Tepeleri'nin İsrail egemenliğine ait olduğunu kabul eden bir kararname imzaladı. Bu, onlarca yıllık uluslararası konsensüsü tek taraflı değiştiren bir hamleydi ve Suriye başta olmak üzere Arap dünyasından, ayrıca Avrupa'dan geniş çaplı tepki çekti.
Suriye İç Savaşı'nın patlak vermesiyle Golan'ın Suriye tarafı da istikrarsızlaştı. İsrail, İran'ın Suriye'deki askeri varlığını gerekçe göstererek Golan sınırında defalarca hava operasyonları düzenledi. Bölge, artık sadece İsrail-Suriye arasında değil, İsrail-İran geriliminin de ön cephesi haline geldi.
Golan'da Yaşayan İnsanlar
Jeopolitik analizler ve güvenlik hesapları arasında kaybolmaması gereken bir gerçek var: Bu topraklarda insanlar yaşıyor. İsrail kontrolündeki Golan'da yaklaşık 50.000 kişi bulunuyor. Bunların önemli bir kısmı, 1967 öncesinden beri bölgede yaşayan Suriye kökenli Dürzî topluluğu. İsrail vatandaşlığı teklif edilmekle birlikte, çoğu bu teklifi reddetti ve Suriye kimliğini korumayı tercih etti.
Dürzî topluluğunun durumu, Golan'ın sadece bir toprak anlaşmazlığı olmadığını, aynı zamanda kimlik ve aidiyet sorunu olduğunu gösteriyor. İnsanlar yıllardır ailelerini ikiye bölünmüş halde yaşıyor. Suriye tarafındaki akrabalarına ulaşmak neredeyse imkânsız. Tarlalarını, evlerini, anılarını korumaya çalışırken, büyük güçlerin satranç tahtasında birer piyon olmanın ağırlığını taşıyorlar.
Öte yandan İsrail, Golan'a Yahudi yerleşimler kurarak demografik ve siyasi gerçekleri değiştirme politikası izliyor. Uluslararası hukuka göre bu yerleşimler yasadışı sayılıyor, ancak fiili durum her geçen yıl daha da sağlamlaşıyor.
Barış Senaryoları ve Gerçeklik
Golan'ın geleceği üzerine konuşmak, Ortadoğu barışının bütününü konuşmak demek. 1990'larda İsrail ve Suriye arasında ciddi barış görüşmeleri yaşandı. Hatta 2000 yılında İsrail Başbakanı Ehud Barak ve Suriye Devlet Başkanı Hafız Esad arasında neredeyse bir anlaşmaya varıldı. Ancak Golan'ın ne kadarının iade edileceği ve su haklarının nasıl paylaşılacağı konularında uzlaşma sağlanamadı.
Bugün Suriye İç Savaşı'nın yarattığı yıkım ve İran'ın bölgedeki artan nüfuzu, barış ihtimalini daha da uzaklaştırmış görünüyor. Suriye, toprak bütünlüğünü koruyabilecek bir merkezi otorite bile kuramamışken, Golan'ı geri alması mümkün görünmüyor. İsrail ise güvenlik kaygılarını ve su kaynaklarını elinde tutma motivasyonunu her zamankinden daha güçlü hissediyor.
Bu durum, uluslararası toplumu bir paradoksun karşısında bırakıyor: Hukuki olarak Golan Suriye toprağı, fiili olarak ise İsrail kontrolünde. Ve fiili durum, her geçen yıl hukuki duruma göre daha belirleyici hale geliyor.
Dünyanın Gözünde Golan
Golan Tepeleri, uluslararası arenada bölünmüş bir konu. Avrupa Birliği, Rusya, Çin ve Arap Birliği İsrail'in ilhakını tanımıyor. ABD ise 2019'daki kararnamesiyle farklı bir pozisyon aldı. Bu bölünme, daha büyük bir küresel yarışın yansıması: Ortadoğu'da nüfuz alanı oluşturma çabası.
Türkiye'nin Golan'a yaklaşımı da net. Ankara, Golan'ı Suriye toprağı olarak görüyor ve İsrail'in ilhakını uluslararası hukuka aykırı olarak değerlendiriyor. Ancak Türkiye'nin Suriye'deki kendi askeri varlığı, bazı analistlerce benzer bir tutarsızlık olarak eleştiriliyor. Bu tür çifte standart eleştirileri, Golan tartışmasını daha da karmaşıklaştırıyor.
Bir Platoğun Ağırlığı
Golan Tepeleri, bir coğrafya parçasından çok daha fazlası. Bir güvenlik çizgisi, bir su kaynağı, bir kimlik mücadelesi, bir uluslararası hukuk sorunu ve bir insan dramı aynı anda. Burada yaşayan her ailenin hikâyesi, jeopolitik hesapların ötesinde bir gerçeklik taşıyor. Savaşlar, antlaşmalar, kararnameler ve BM kararları gelip geçiyor ama plato hep orada duruyor. Bekliyor. Kimin elinde olursa olsun, yüksekliği ve suyuyle bölgenin kaderini şekillendirmeye devam ediyor.
Ortadoğu'da barışın inşası, bu tepelerin statüsünü çözmeden tamamlanamaz. Ama bugünkü gerçeklik şudur: Sorunun çözümü, her zamankinden daha uzak görünüyor ve bu topraklar üzerindeki gölge, her geçen yıl biraz daha yoğunlaşıyor.