Elke derde dinsdag van september herhaalt zich hetzelfde ritueel. De troonrede wordt voorgelezen, de miljardennota wordt gepresenteerd, en duizenden Nederlanders openen nieuwsapps met één specifieke vraag: wat doen ze dit keer met Box 3?
Dat die vraag zo leeft, is op zichzelf al een statement. Box 3 — het deel van het belastingstelsel dat vermogen belast, niet inkomen — raakt miljoenen huishoudens. Wie een spaarrekening heeft, beleggingen, of een tweede huis, betaalt daarover een zogenoemd fictief rendement. En juist dat woord 'fictief' is waar de onrust begint.
De kern van het probleem
Het Box 3-stelsel gaat uit van een verondersteld rendement, niet van wat je werkelijk verdient. De overheid hanteert een forfait: een percentage dat representatief zou zijn voor wat iemand met een bepaald vermogen zou kunnen opbrengen. Daarover wordt belasting geheven, ongeacht of je daadwerkelijk die rendementen haalt.
In de praktijk betekent dit dat iemand met een bescheiden spaartegoed op een bankrekening — waar de rente jarenlang nul was — toch belasting betaalde alsof die persoon een flink rendement had geboekt. Dat voelde voor veel mensen niet alleen oneerlijk, het wás oneerlijk. De Hoge Raad bevestigde dat in 2021: het systeem was in strijd met het gelijkheidsbeginsel.
Sindsdien is de druk op Prinsjesdag alleen maar toegenomen. Elk kabinet dat aantreedt, belooft verbetering. Elk Prinsjesdag-moment brengt nieuwe voornemens. Maar de werkelijke doorbraak laat op zich wachten.
Waarom Prinsjesdag zo bepalend is
Prinsjesdag is niet zomaar een symbolisch moment. Het is de dag waarop het kabinet de begroting presenteert en de belastingplannen voor het komende jaar worden geschetst. Voor Box 3 betekent dit concreet: welke forfaitaire percentages gelden, welke schijven worden gehanteerd, en of er stappen worden gezet richting een stelsel gebaseerd op werkelijk rendement.
De verwachtingen zijn elk jaar hoog. De teleurstelling is vaak net zo groot. Niet omdat er niets verandert, maar omdat de veranderingen klein zijn vergeleken met de structurele problematiek. Wie had gehoopt dat Prinsjesdag 2023 het einde van het fictieve stelsel zou inluiden, kreeg een tussenoplossing. Wie bij Prinsjesdag 2024 hoopte op helderheid over de lange termijn, kreeg opnieuw uitstel.
Dit patroon creëert iets wat je 'Prinsjesdag-angst' zou kunnen noemen: een jaarlijkse periode van onzekerheid waarin spaarders en beleggers niet weten waar ze aan toe zijn. En die onzekerheid is niet onschuldig. Het beïnvloedt beslissingen over sparen, beleggen, en het opbouwen van vermogen.
Wie er het hardst worden geraakt
De impact van Box 3 is niet gelijk verdeeld. Het stelsel treft in de eerste plaats mensen die vermogen hebben opgebouwd door langdurig te sparen — vaak ouderen, vaak mensen met een bescheiden inkomen dat ze jarenlang opzij hebben gelegd. Zij hebben geen toegang tot slimme fiscale constructies of de mogelijkheid om vermogen in een bv te parkeren.
Tegelijkertijd profiteert het huidige systeem onevenredig van beleggers die hun vermogen kunnen structureren op manieren die de belastingdruk verlagen. Het verschil tussen belasting betalen over spaargeld en belasting betalen over een beleggingsportefeuille is groot, en wie de kennis heeft om dat verschil te benutten, komt beter uit.
Dit is precies waarom de Hoge Raad zich uitsprak: het systeem werkt onevenredig nadelig voor spaarders. En dit is ook waarom elke Prinsjesdag waarop die ongelijkheid niet structureel wordt aangepakt, een gemiste kans is.
De politieke werkelijkheid
Het is verleidelijk om de trage hervorming van Box 3 toe te schrijven aan onwil of incompetentie. De werkelijkheid is complexer. Elk alternatief voor het fictieve stelsel brengt nieuwe problemen met zich mee.
Een stelsel gebaseerd op werkelijk rendement klinkt eerlijk, maar opent de vraag hoe je onge realiseerde waarderingsstijgingen belast. Stijgt de waarde van je aandelenpakket met tienduizend euro, maar verkoop je niets — betaal je dan belasting over papierwinst? En wat als de markt daalt? Krijg je dan belasting terug?
Deze vragen zijn niet onoplosbaar, maar ze vereisen politieke keuzes die onvermijdelijk winnaars en verliezers maken. En in een kabinet waar partijen met verschillende voorkeuren moeten samenwerken, is de neiging groot om te kiezen voor incrementele aanpassingen in plaats van radicale hervorming.
Daarbij komt dat de opbrengst uit Box 3 een niet-verwaarloosbare rol speelt in de rijksbegroting. Elke verandering die de belastingdruk verlaagt, moet ergens worden gecompenseerd. Prinsjesdag is dan ook niet alleen een moment van beleid, maar een moment van rekenwerk.
Wat je kunt doen
Voor individuele belastingbetalers is de jaarlijkse Prinsjesdag-roulette frustrerend, maar er zijn manieren om ermee om te gaan. De belangrijkste is om de eigen financiële situatie niet te laten sturen door belastingangst, maar door langetermijndoelen. Wie alleen spaart om belasting te vermijden, neemt mogelijk verkeerde beslissingen.
Verder is het verstandig om direct na Prinsjesdag de nieuwe cijfers te bekijken en te berekenen wat ze betekenen voor de eigen situatie. De Digid-tool van de Belastingdienst biedt de mogelijkheid om vooraf in te schatten wat je verschuldigd bent. Onafhankelijke financiële platforms publiceren doorgaans dezelfde dag nog overzichtelijke berekeningen.
Wie structureel wil nadenken over Box 3, kan overwegen om vermogen spreidend op te bouwen, gebruik te maken van vrijstellingen zoals de bankspaarregeling voor de eigen woning, of — bij grotere vermogens — professioneel advies in te winnen over de keuze tussen sparen in privé of in een holdingsstructuur.
Vooruitblik
De komende Prinsjesdagen zullen Box 3 hoog op de agenda houden. De druk om te komen tot een stelsel dat gebaseerd is op werkelijk rendement is groot, en de rechterlijke uitspraken hebben een kantelpunt gemarkeerd waarlangs niet meer terug te keren is.
Maar tot dat nieuwe stelsel er is, blijft Prinsjesdag voor miljoenen Nederlanders een moment van afwachting. Niet van feestelijkheid, maar van berekening. En dat, misschien, is het duidelijkste signaal dat het huidige stelsel zijn geloofwaardigheid heeft verloren.
De vraag is niet óf Box 3 zal veranderen, maar wanneer — en tegen welke prijs.