જન્માષ્ટમી: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના જન્મનો દિવસ – મહત્વ, કથા, પૂજાવિધિ અને ઉજવણી

જન્માષ્ટમી એ હિન્દુ ધર્મના સૌથી શ્રદ્ધાળુ અને ઉલ્લાસપૂર્ણ પર્વોમાંનો એક છે. આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુના આઠમા અવતાર શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ થયો હતો તેમ માનવામાં આવે છે. ભારત ઉપરાંત નેપાળ, ફિજી, મોરિશિયસ, અમેરિકા, બ્રિટન અને અન્ય દેશોમાં વસવાટ કરતા હિન્દુઓ પણ મોટા પ્રમાણમાં આ પર્વ ઉજવે છે. જન્માષ્ટમીનો દિવસ માત્ર ધાર્મિક ઉજવણી જ નહીં, પરંતુ ભક્તિ, સંગીત, નૃત્ય અને સમર્પણનો ઉત્સવ પણ છે.
જન્માષ્ટમી ક્યારે ઉજવાય છે?
જન્માષ્ટમી દર વર્ષે ભાદ્રપદ માસની કૃષ્ણ પક્ષની અષ્ટમી તિથિએ ઉજવવામાં આવે છે. ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર પ્રમાણે આ દિવસ સામાન્ય રીતે ઓગસ્ટ કે સપ્ટેમ્બર માસમાં આવે છે. ભાગ્યે જ ક્યારેક શ્રાવણ માસની અષ્ટમી સાથે તેનો સંબંધ જોવા મળે છે, કારણ કે પંચાંગ ગણતરી પ્રમાણે તિથિઓ બદલાતી રહે છે. શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ મધ્યરાત્રિએ થયો હતો તેમ માનવામાં આવતાં, પર્વની મુખ્ય ઉજવણી અડધી રાત્રે થાય છે. તે સમયે મંદિરોમાં ઘંટડી, શંખનાદ, ભજન અને આરતીથી વાતાવરણ ભક્તિરસથી ભરાઈ જાય છે.
શ્રીકૃષ્ણના જન્મની કથા
પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, દ્વાપરયુગમાં મથુરાના રાજા કંસ અત્યાચારી અને નિર્દયી હતો. એક આકાશવાણીએ તેને ચેતવણી આપી હતી કે તેની બહેન દેવકીના પેટે જન્મનારો આઠમો પુત્ર તેનો નાશ કરશે. ડરતાં કંસે દેવકી અને વસુદેવને જેલમાં પૂરી દીધા હતા અને તેમના દરેક સંતાનનો વધ કરાવતો હતો.
ભાદ્રપદ કૃષ્ણ અષ્ટમીની મધ્યરાત્રિએ રોહિણી નક્ષત્રમાં દેવકીના કોખે શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ થયો. જેલના દરવાજા આપોઆપ ખુલી ગયા, પહેરેલા ચોકીદારો ઊંઘી ગયા અને વસુદેવ નવજાત શિશુને માથે મૂકીને યમુના નદી પાર કરી ગોકુળ પહોંચ્યા. ત્યાં તેમણે બાળકને નંદબાબા અને યશોદા મૈયાને સોંપી દીધો. યશોદાના ઘેર જન્મેલી પુત્રી વસુદેવ મથુરા લાવી ગયા. કંસે તે બાળકને મારવા જતાં તે બાળક આકાશમાં ઊડીને યોગમાયા રૂપે પ્રગટ થઈ અને કહ્યું કે તારો નાશ કરનાર તો ક્યાંક બીજે જન્મી ચૂક્યો છે. આ રીતે કૃષ્ણ ગોકુળમાં યશોદાના લાડથી ઉછર્યા અને પછીથી કંસનો વધ કરી મથુરાને અત્યાચારમાંથી મુક્ત કરી.
જન્માષ્ટમીનું ધાર્મિક મહત્વ
જન્માષ્ટમી માત્ર એક જન્મદિવસ નથી, પરંતુ ધર્મ અને અધર્મ વચ્ચેની લડાઈમાં સત્યની જીતનું પ્રતીક છે. ભગવદ્ ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણે પોતે કહ્યું છે કે જ્યારે-જ્યારે ધર્મની હાનિ થાય અને અધર્મ વધી જાય, ત્યારે-ત્યારે હું સ્વયં પ્રગટ થાઉં છું. આ વિચાર જ જન્માષ્ટમીનો મૂળ સંદેશ છે – અન્યાય સામે ઊભા રહેવું અને ધર્મનું રક્ષણ કરવું.
ભક્તો માટે આ દિવસ કૃષ્ણભક્તિની પરાકાષ્ઠાનો દિવસ છે. ગોકુળ, વૃંદાવન, મથુરા અને દ્વારકા જેવાં કૃષ્ણ સાથે સંકળાયેલાં સ્થળોએ આ પર્વ દિવસો પહેલાંથી ભવ્ય તૈયારીઓ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.
વ્રત અને પૂજાવિધિ
જન્માષ્ટમીના દિવસે ભક્તો નિર્જળા કે ફલાહારી વ્રત રાખે છે. ઘણા લોકો મધ્યરાત્રિ સુધી કંઈ જ ન ખાઈ વ્રત સંપૂર્ણ કરે છે, જ્યારે કેટલાક ફળાહાર, દૂધ કે સાબુદાણા જેવા હલકા પદાર્થો લઈ શકે છે. વ્રતનો હેતુ શરીર અને મનને શુદ્ધ કરીને ભગવાન તરફ પૂર્ણ એકાગ્રતા રાખવાનો છે.
ઘરે અને મંદિરોમાં શિશુ કૃષ્ણ – લાડલા ગોપાલની ઝૂલણી સજાવવામાં આવે છે. ઝૂલા પર બાળકૃષ્ણની મૂર્તિ કે તસવીર મૂકીને ભક્તો ઝૂલણી ઝુલાવે છે અને ભજનો ગાય છે. મૂર્તિને પંચામૃતથી સ્નાન કરાવવામાં આવે છે, જેમાં દૂધ, દહીં, ઘી, શહેદ અને ગંગાજળનો સમાવેશ થાય છે. પછી નવાં વસ્ત્ર, આભૂષણ અને મુકુટ પહેરાડીને ફૂલ, તુલસી અને પીળા પદાર્થોથી શૃંગારવામાં આવે છે.
મધ્યરાત્રિએ શ્રીકૃષ્ણના જન્મની ક્ષણે ઘંટ, શંખ અને મૃદંગના નાદ સાથે જન્મોત્સવ ઉજવાય છે. આરતી થાય છે, ભજનો ગવાય છે અને ભક્તો એકબીજાને જન્માષ્ટમીની શુભેચ્છાઓ પાઠવે છે. મથુરા અને વૃંદાવનમાં આ દિવસે લાખો શ્રદ્ધાળુઓ ઉમટી પડે છે અને મંદિરોમાં ઝૂલણી દર્શનની લાંબી લાઈનો લાગે છે.
દહીં હાંડી: ઉત્સવનો રોમાંચક ભાગ
જન્માષ્ટમીની સૌથી રોમાંચક ઉજવણીમાંની એક છે દહીં હાંડી, જેને ઉત્તર ભારતમાં માખન ચોરી અને મહારાષ્ટ્રમાં ગોવિંદા પણ કહેવાય છે. બાળપણમાં કૃષ્ણ અને તેમના સાથીઓ માખન ચોરવા માટે એકબીજાના ખભા પર ઊભા રહીને માળા પર લટકતી માટીની હાંડી સુધી પહોંચતા હતા તે ઘટનાની યાદમાં આ રમત રચાઈ છે.
આ ઉજવણીમાં દહીં, દૂધ, માખન અને ફળોથી ભરેલી હાંડી ઊંચાઈ પર લટકાવવામાં આવે છે. યુવકોના ટોળાં માનવ-પિરામિડ બનાવીને હાંડી ફોડે છે, અને આસપાસ ઊભેલા લોકો "ગોવિંદ આલા રે" જેવા નારા લગાવીને ઉત્સાહભેર હરિફાઈ કરે છે. ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રનાં મોટાભાગનાં શહેરોમાં આ કાર્યક્રમો મોટા પ્રમાણમાં યોજાય છે. તાજેતરનાં વર્ષોમાં સહભાગીઓની સલામતી માટે સરકારી માર્ગદર્શન હેઠળ આયોજન કરવામાં આવે છે, જેથી પિરામિડ દરમિયાન થતી ઇજાઓ ટાળી શકાય.
ગુજરાતમાં જન્માષ્ટમીની ઉજવણી
ગુજરાતને કૃષ્ણભક્તિની અનેરી પરંપરા છે. દ્વારકાના દ્વારકાધીશ મંદિરમાં જન્માષ્ટમીએ અદ્ભુત ઉત્સવ થાય છે, જ્યાં દૂર-દૂરથી શ્રદ્ધાળુઓ આવીને મંગલા આરતી અને ઝૂલણી દર્શન કરે છે. ડાકોરના રણછોડરાયજીના મંદિરમાં પણ આ દિવસ ખૂબ ભવ્ય રીતે ઉજવાય છે. સાબરકાંઠા જિલ્લાનાં શામળાજીમાં પણ જન્માષ્ટમીનો મેળો ભરાય છે.
ઘરે ઘરે ગોપીચંદન અને ચાંદલથી લીલા ચરણનું ચિત્ર કરીને ભગવાનનું સ્વાગત કરવાની પરંપરા પણ ગુજરાતમાં જોવા મળે છે. નાનાં બાળકોને કૃષ્ણ અને રાધાના શણગારમાં સજાવીને આખા મોહલ્લામાં મેળવવાની રમત પણ લોકપ્રિય છે.
ભોગ અને પ્રસાદ
જન્માષ્ટમીએ શ્રીકૃષ્ણને પ્રિય પદાર્થોનો ભોગ ધરાવવાની પરંપરા છે. માખન-મિશ્રી, પંજીરી, ધાણાની પંજીરી, ગોપાલ કલાવ, દૂધ અને માખણથી બનેલા પદાર્થો આ દિવસે ખાસ બનાવવામાં આવે છે. વ્રત પૂરું થયા પછી મધ્યરાત્રિએ ભક્તો આ પ્રસાદ ગ્રહણ કરે છે. મથુરામાં પેઢા અને માખન-મિશ્રીનો ભોગ ખૂબ પ્રચલિત છે.
કૃષ્ણ જીવનમાંથી મળતા પાઠ
જન્માષ્ટમી માત્ર ઉજવણીનો દિવસ જ નથી, પરંતુ શ્રીકૃષ્ણના જીવનમાંથી પ્રેરણા લેવાનો દિવસ પણ છે. તેમના જીવનની દરેક લીલા પાછળ કોઈક સંદેશ રહેલો છે. કંસના કારાગૃહમાંથી જન્મ અને ગોકુળમાં પાળપોષણ સાબિત કરે છે કે સંજોગો જેટલા કઠણ હોય, તેમ સત્ય અને ધર્મની જીત થઈ જ રહે છે.
ભગવદ્ ગીતામાં કર્મયોગનો ઉપદેશ આપતાં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું છે કે ફળની ચિંતા કર્યા વિના કર્તવ્ય કરતાં રહેવું જોઈએ. આ શિક્ષણ આજના તણાવભર્યા જીવનમાં પણ એટલું જ ઉપયોગી છે. ગોવર્ધન પર્વત ઉપાડવાની ઘટના સામૂહિક સહાય અને વિશ્વાસનું પ્રતીક છે, જ્યારે રાસલીલા અને ભજનો આનંદ અને પ્રેમથી ભરપૂર જીવન જીવવાની પ્રેરણા આપે છે.
જન્માષ્ટમી આપણને સિખવે છે કે ભક્તિ કોઈ એક ધાર્મિક વિધિ પૂરી કરવાથી જ પૂર્ણ નથી થતી; તે નિષ્કામ સેવા, સત્યનિષ્ઠા અને સમાન દૃષ્ટિથી સૌને જોવામાં રહેલી છે. આ જ કારણે હજારો વર્ષો પછી પણ શ્રીકૃષ્ણનો જન્મોત્સવ એટલી જ શ્રદ્ધા અને ઉલ્લાસથી ઉજવાય છે.