Wat het Belgische voetbalelftal vertelt over een land dat zichzelf zoekt

Wanneer de Rode Duivels spelen, lijkt België even kleiner. Niet omdat de afstand tussen Antwerpen en Bergen verdwijnt, maar omdat mensen die elkaar doordeweeks hooguit kruisigend voorbijlopen, plots dezelfde kleur op hun wang smeren. In een café in Gent hoor je “kom op, jongens”, in Luik “allez les Diables”, en in Brussel wisselt het gesprek van taal zonder dat iemand het merkt. Voor negentig minuten is er een gedeelde zin in een land dat er vaak meerdere nodig heeft.
Het Belgische voetbalelftal is daarom meer dan een rijtje namen op een ploeglijst. Het is een voortdurende test. Krijgen we het voor mekaar om, ondanks gemeenschappen, gewesten, clubliefdes en talen, één verhaal te vertellen? In andere landen groeit een nationale ploeg vaak uit een dominante competitie of een herkenbare speelstijl. België heeft dat minder. De bond, de KBVB, organiseert competitie en ploegen, maar de identiteit van het elftal is een mozaïek. Spelers komen uit Vlaanderen, Wallonië, Brussel, uit gezinnen met onder meer Marokkaanse, Italiaanse, Congolese, Portugese of Oost-Europese achtergronden. Sommigen leerden dribbelen op straat, anderen in een opleidingscentrum, weer anderen in een buitenlandse academie. Dat maakt het elftal rijker dan bij veel buren, maar ook moeilijker te vangen in één label.
Die rijkdom verklaart de fascinatie, maar ook de teleurstelling. België heeft al decennia lang momenten gekend waarop het leek alsof de grote prijs binnen handbereik lag. In de jaren tachtig haalde een generatie met spelers als Jean-Marie Pfaff, Eric Gerets en Enzo Scifo de halve finale van het WK van 1986. Later, in de jaren 2010, groeide een groep uit die op de wereldranglijst bovenaan stond en in 2018 opnieuw de halve finale bereikte. Toch bleef de trofee uit. Het EK van 2021 eindigde in de kwartfinale, het WK van 2022 al in de groepsfase. Zulke uitslagen zeggen niet dat het voetbalelftal slecht was. Ze zeggen iets over de afstand tussen individuele klasse en collectieve voltooiing.
Wat ontbreekt er dan? Zelden één ding. Vaak is het een samenloop van omstandigheden: een selectie vol sterren die bij hun clubs verschillende rollen hebben, bondscoaches die zoeken naar een systeem dat bij alle talen en temperamenten past, en een pers die elke oefenwedstrijd leest als een referendum over de staat van het land. In België wordt voetbal snel groter dan voetbal. Een wissel wordt een maatschappelijk debat, een nederlaag een bewijs van verval, een overwinning een kortstondige burgerlijke vrede.
Tactisch heeft het elftal daardoor zelden één blijvend gezicht gehad. Er zijn periodes geweest van dominant balbezit, maar ook momenten waarin België zich het best voelde in de counter, met snelle omschakelingen via de vleugels of door de as. Geen van beide stijlen was per definitie fout. Het probleem was soms dat het elftal te lang zoekende bleef naar een duidelijke hiërarchie: wie bepaalt het tempo, wie offert zich op, wie mag falen?
Daar zit ook de eigenaardige schoonheid van de Rode Duivels. Ze zijn niet het product van één school, zoals het Spaanse tiki-taka of het Duitse pressiespel ooit sterk werd geassocieerd met een nationale methodiek. België is meer een verzameling van oplossingen. De ene generatie had een verdediging die kon lijden, de andere had aanvallers die ruimte konden creëren uit niets. Die pluraliteit maakt het aantrekkelijk om naar te kijken, maar kwetsbaar onder druk. Een elftal dat uit improvisatie leeft, moet wel steeds opnieuw de improvisatie begrijpen.
Toch zou het oneerlijk zijn het Belgische voetbalelftal vooral te lezen als een verhaal van gemiste kansen. Het heeft ook iets opgeleverd dat kleiner is, maar misschien duurzamer: zichtbaarheid. Voor veel jonge spelers in België was het nationale elftal een bewijs dat je van overal kunt komen. Uit een buurtveld in Anderlecht, een club in Genk, een middelbare school in Luik, een jeugdopleiding die niet altijd de grootste budgetten had. De Rode Duivels maakten duidelijk dat internationaliteit geen exportproduct hoeft te zijn. Het kan thuis ontstaan, tussen meertalige straten en gemengde wijken.
Die invloed reikt verder dan de mannenploeg. Het vrouwenvoetbal in België heeft in dezelfde periode aan profiel gewonnen, en ook daar speelt de nationale ploeg een rol als referentiepunt. Als meisjes in West-Vlaanderen of Henegouwen een shirt zien met de Belgische kleuren, wordt dromen minder abstract. Sport kan maatschappelijke drempels verlagen, niet door speeches, maar door herhaling: spelen, verliezen, terugkomen, gezien worden.
Maar het blijft een fragiele eenheid. Op clubniveau blijven rivaliteiten soms harder dan het patriottisme. Sommige tegenstellingen lopen langs taalgrenzen of regionale verschillen. Het nationale elftal vraagt fans die tegenstellingen tijdelijk opzij te schuiven. Dat lukt beter tijdens een goed toernooi dan tijdens een reeks mislukte afspraken. In een land waar regeringsvorming weken kan duren, lijkt een basiself soms verkwikkend eenvoudig: elf personen, één plan, één bal. Maar die schijnbare eenvoud bedriegt. Ook een bondscoach moet coalities sluiten, ego’s managen en verwachtingen temperen.
Dat verklaart waarom het woord “generatie” zo vaak valt. Elke keer lijkt er een nieuwe lichting aan te komen die eindelijk afmaakt wat de vorige begon. Soms is dat hoop, soms druk. Het gevaar is dat spelers worden behandeld als beloften in plaats van als mensen. Een jonge debutant die in een topclub speelt, hoeft niet meteen de redder van het nationale zelfbeeld te zijn. En een ervaren international die mindere maanden kent, is niet per se een symbool van verval. Het Belgische voetbalelftal heeft baat bij geduld, maar geduld is zeldzaam in een mediaclimaat dat elke nederlaag vergroot.
Misschien is de eerlijke conclusie dat België nooit één voetbalidentiteit zal hebben zoals sommige buren die lijken te hebben. Het elftal zal altijd een compromis zijn, een mengelmoes, een proeflapje van een federale samenleving. En juist daarin ligt zijn waarde. Wanneer de Rode Duivels scoren, juichen mensen die het oneens zijn over taal, beleid en geschiedenis. Voor één moment is dat genoeg. Later komen de verschillen terug, maar de herinnering aan het gedeelde gejuich blijft hangen, als een bewijs dat samenhoren geen natuurwet is, maar iets dat je steeds opnieuw moet kiezen.