De Laatste Goedmakertjes die Nog Werken

Het begint altijd klein. Een bericht van een oude schoolvriend die plotseling contact zoekt. Een telefoontje van de 'bank' over verdachte transacties. Een berichtje dat je pakket niet geleverd kan worden. De meeste mensen denken dat oplichting iets is voor naïeve anderen, tot het hen zelf overkomt. En tegen die tijd werkt het schaamte-effect als extra wapen in de handen van de oplichter.
De nieuwe generatie oplichters heeft het oude script aangepast. Ze weten dat we gewaarschuwd zijn voor de Nigeriaanse prins en de loterijwin die nooit bestaan heeft. Dus zijn ze subtieler geworden. Ze imiteren nu de toon en stijl van bedrijven die we dagelijks gebruiken. De mail van 'PostNL' ziet eruit als echt omdat hij ook echt is — tot op de punt en de komma na vervalst, met een domein dat één letter verschilt van het echte adres.
Wat deze vormen van oplichting zo vergifig maakt, is niet het geldverlies alleen. Het is het verlies van vertrouwen in je eigen oordeel. Slachtoffers vertellen vrijwel nooit meteen wat er gebeurd is. Ze schamen zich, gaan het puzzelen, hopen dat het nog goedkomt. Precies in die stilte gedijen de fraudeurs. Een gemiddeld oplichtingsgeval wordt pas weken na ontdekting gemeld, als er al wordt gemeld.
De cijfers vertellen een verhaal dat we liever negeren. Oplichting via internet en telefoon neemt jaarlijks toe, maar de echte stijging zit in de complexiteit ervan. Waar we vroeger leerden om op zoek te gaan naar taalfouten en onlogische verzoeken, opereren huidige criminelen met gestolen identiteiten, deepfake-technologie en informatie die ze op sociale media hebben verzameld. Ze weten waar je woont, waar je werkt, wie je kinderen zijn.
Het meest onderschatte aspect is misschien wel hoeveel oplichting er niet wordt opgemerkt. De oom die 'een goede investering' heeft gedaan in cryptovaluta via een vriend van een vriend. De collega die via een webwinkel een 'tweedekansje' kocht dat nooit arriveerde. Het kleine bedrag dat van de rekening ging naar een abonnement dat nooit is afgesloten. We categoriseren dit als pech, als eigen onoplettendheid, als iets waar we niet over hoeven te praten.
Banken en politie prochten het probleem met technische oplossingen: betere detectie, meer verificatiestappen, campagnes met bekende gezichten die waarschuwen. Maar de effectiefste verdediging is nog altijd een culturele. Het vermogen om erover te praten zonder veroordeeld te worden. Het besef dat iedereen het slachtoffer kan worden, ongeacht opleiding of achtergrond.
De oplichters van nu hoeven niet eens meer echt goed te zijn. Ze hoeven alleen maar beter te zijn dan het moment van onze dagelijkse afleiding. De notificatie die piept tijdens een vergadering. De mail die binnenkomt terwijl je haastig naar de trein rent. Het telefoontje dat je opneemt omdat je nummerherkenning ziet van een organisatie die je kent. Ze kapitaliseren op de kleine imperfecties van onze aandacht, op de manier waarop we het moderne leven navigeren.
Er is iets fundamenteel mis met hoe we dit bespreken. We verkiezen het verhaal van de slimme oplichter boven het verhaal van de gewone mens die een gewone dag had, tot dat niet zo bleek. Maar oplichting is geen geniaal meesterplan meer. Het is een industrie, met callcenters, scripts en kwartaaltargets. De persoon die je bedriegt zit waarschijnlijk in een kantoorgebouw ergens, niet in een donkere kelder met een kapotte laptop.
De enige manier waarop we dit als samenleving kunnen bijhouden, is door de schaamte eraf te halen. Door de verhalen te delen voordat ze duur worden. Door te erkennen dat vigilance geen paranioia is, maar een moderne levensvaardigheid. En vooral: door te stoppen met denken dat wijzelf dit nooit zouden laten gebeuren. Dat is precies het denkfoutje waar de oplichter op wedt.