ไม่ใช่สองประเทศที่แปลกหน้าต่อกัน

อินเดียกับบราซิลอาจดูเหมือนอยู่คนละซีกโลก อินเดียหันหน้าไปทางมหาสมุทรอินเดีย ส่วนบราซิลหันหน้าไปทางแอตแลนติก แต่ในทางเศรษฐกิจและการเมืองโลก ทั้งสองกลับมีจุดร่วมที่ชัดเจน ทั้งคู่เป็นประเทศที่มีประชากรมาก มีทรัพยากรมหาศาล มีตลาดภายในที่ใหญ่พอจะเป็นแรงจูงใจให้ธุรกิจทั่วโลกสนใจ และมีระบบการเมืองที่ไม่อาจสรุปได้ง่ายว่า “เสรีนิยม” หรือ “ประชานิยม” เพราะในอินเดียและบราซิล ทั้งสองกระแสสามารถอยู่ในรัฐบาลเดียวกันได้ โดยไม่ขัดแย้งจนเกินไป
ความคล้ายคลึงนี้ไม่ได้ทำให้ทั้งสองประเทศเหมือนกัน แต่ทำให้การพบกันของพวกเขามีความหมายในเชิงเปรียบเทียบ อินเดียมีอุตสาหกรรมบริการด้านเทคโนโลยีและยาชื่อสามัญที่เติบโตจากต้นทุนด้านภาษาและระบบการศึกษา ขณะที่บราซิลมีจุดแข็งด้านการเกษตร พลังงานชีวภาพ และทรัพยากรธรรมชาติ ทั้งคู่จึงไม่ใช่คู่แข่งแบบตรงไปตรงมาเสมอไป หากเป็นสองระบบเศรษฐกิจที่ต่างฝ่ายต่างมี “ของที่อีกฝ่ายต้องการ” มากกว่าที่คิด

อาหารและพลังงาน: สองสิ่งที่ทั้งคู่ผลิตได้จริง

ถ้ามีเรื่องหนึ่งที่อินเดียและบราซิลเข้าใจดี คือเรื่อง “ปากท้อง” อินเดียมีประชากรมหาศาลที่จำเป็นต้องเข้าถึงอาหารราคาไม่แพง ส่วนบราซิลก็เป็นหนึ่งในประเทศที่ระบบเกษตรและปศุสัตว์มีอิทธิพลต่อตลาดอาหารโลกอย่างมาก ถั่วเหลือง เนื้อสัตว์ น้ำตาล กาแฟ และน้ำมันพืช ล้วนเป็นสินค้าที่บราซิลสามารถส่งออกได้อย่างมีน้ำหนัก ในทางกลับกัน อินเดียเองก็เป็นทั้งผู้บริโภคและผู้ผลิตด้านเกษตรกรรมขนาดใหญ่ แต่โครงสร้างการผลิตในอินเดียมีลักษณะกระจายและเปราะบางกว่า เกษตรกรจำนวนมากยังผูกกับผืนดินเล็ก ๆ ฝนตามฤดู และห่วงโซ่อุปทานที่ยาวเกินไป
การพบกันของอินเดียกับบราซิลจึงไม่ใช่เรื่องของการขายสินค้าข้ามทวีปเท่านั้น แต่เป็นบทสนทนาว่าด้วย “อธิปไตยด้านอาหาร” เมื่อโลกต้องเผชิญกับภาวะภูมิอากาศเปลี่ยนแปลง สงคราม ราคาพลังงานผันผวน และห่วงโซ่อุปทานที่พังง่าย ประเทศที่ไม่สามารถผลิตอาหารและพลังงานได้เพียงพอในยามปกติ ย่อมเสี่ยงต่อความไม่มั่นคงในยามผิดปกติ อินเดียกับบราซิลจึงต่างมีเหตุผลของตัวเองในการลงทุนกับเทคโนโลยีการเกษตร พลังงานชีวภาพ และระบบโลจิสติกส์
บราซิลมีประสบการณ์ยาวนานกับเอทานอลจากอ้อย ส่วนอินเดียกำลังขยายโปรแกรมการผสมเอทานอลในเชื้อเพลิงรถยนต์ แม้สองระบบจะต่างกันทั้งขนาดประเทศ โครงสร้างตลาด และการเมือง แต่การแลกเปลี่ยนแนวปฏิบัติในประเด็นนี้มีความหมาย เพราะไม่ใช่ทุกประเทศจะสร้างพลังงานสะอาดได้ด้วยการนำเข้าเทคโนโลยีจากยุโรปหรืออเมริกาเท่านั้น บางครั้งทางออกของมหาอำนาจโลกใต้กลับอยู่ที่การลองผิดลองถูกจากเพื่อนร่วมทวีปของตัวเอง

ดิจิทัลสาธารณะ: UPI, Pix และการเรียนรู้ข้ามทวีป

ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา อินเดียกับบราซิลได้กลายเป็นตัวอย่างที่โลกจับตามองในอีกมิติหนึ่ง คือเทคโนโลยีดิจิทัลเพื่อการเงินสาธารณะ อินเดียมี UPI ซึ่งกลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานการชำระเงินที่ประชาชนใช้งานอย่างแพร่หลาย ส่วนบราซิลมี Pix ที่ทำให้ระบบโอนเงินและการชำระเงินดิจิทัลกลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน ไม่ใช่เรื่องของคนเมืองที่ถือบัตรเดบิตเท่านั้น แต่เป็นเรื่องของร้านขายของชำ แท็กซี่ ตลาดนัด และผู้ขายรายย่อย
การที่ประเทศประชาธิปไตยขนาดใหญ่สองแห่งสร้างระบบดิจิทัลแบบเปิดให้ประชาชนเข้าถึงได้ คือสัญญาณว่าการพัฒนาไม่จำเป็นต้องเริ่มจากโมเดลของ Silicon Valley เพียงอย่างเดียว อินเดียและบราซิลต่างมีข้อจำกัดของตัวเอง อินเดียมีประชากรจำนวนมากที่ต้องเข้าสู่ระบบการเงินจากจุดที่ต่ำมาก ขณะที่บราซิลก็มีกลุ่มคนที่อยู่นอกระบบธนาคารในบางพื้นที่และบางกิจกรรมเศรษฐกิจ แต่ทั้งสองกลับสามารถสร้างระบบที่ใช้งานง่าย ราคาถูก และขยายตัวได้เร็ว เพราะรัฐไม่ได้มองว่าเทคโนโลยีดิจิทัลเป็นเพียงเครื่องมือเพิ่มประสิทธิภาพราชการ หากเป็นโครงสร้างพื้นฐานสาธารณะที่คล้ายกับถนนหรือไฟฟ้า
แน่นอนว่าทั้งสองระบบไม่ได้ไร้ปัญหา ความเสี่ยงด้านข้อมูล ความหลอกลวงออนไลน์ และช่องว่างดิจิทัลของประชากรบางกลุ่มยังคงมีอยู่ แต่บทเรียนจาก UPI และ Pix บอกว่า การสร้างนวัตกรรมทางเศรษฐกิจอาจไม่ต้องรอให้ประเทศถึงเส้นทางการพัฒนาแบบเก่าเสมอไป สำหรับโลกใต้ การมีระบบชำระเงินที่เป็นของตนเองอาจไม่ใช่เรื่องเทคนิคเท่านั้น แต่เป็นเรื่องของศักดิ์ศรีทางเศรษฐกิจด้วย

วัฒนธรรมที่ไหลไปก่อนนโยบาย

ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศมักถูกวัดจากมูลค่าการค้าและข้อตกลงระหว่างรัฐบาล แต่สิ่งที่ทำให้ประชาชนรู้สึก “ใกล้กัน” คือวัฒนธรรม อินเดียและบราซิลต่างมีอุตสาหกรรมบันเทิงที่แข็งแรงในประเทศของตัวเอง บอลลีวูดมีอิทธิพลต่อผู้ชมในหลายทวีป ส่วนละครโทรทัศน์และวัฒนธรรมป๊อปของบราซิลก็เคยมีพลังในละตินอเมริกาและยุโรปอย่างลึกซึ้ง ในยุคที่แพลตฟอร์มสตรีมมิงทำให้พรมแดนทางวัฒนธรรมบางลง ภาพยนตร์ ซีรีส์ ดนตรี และกีฬา กลายเป็นภาษาที่ช่วยให้ความสัมพันธ์ระหว่างสองประเทศไม่ใช่เรื่องไกลตัว
ในอินเดีย อาจมีคนรู้จักบราซิลผ่านฟุตบอล คาโปเอรา หรืออาหารบางประเภทที่มีรสชาติจัดจ้านแบบที่คนไทยเองก็พอเข้าใจ ในบราซิล โยคะ ดนตรีคลาสสิกอินเดีย และภาพจำของวัฒนธรรมฮินดูก็ปรากฏในบางชุมชน แต่ที่น่าสนใจกว่านั้นคือ ทั้งสองประเทศมี “ตลาดวัฒนธรรมภายใน” ที่แข็งแรง ทำให้วัฒนธรรมของพวกเขามักไม่ต้องการการส่งออกเพื่อพิสูจน์คุณค่าก่อน
นี่คือข้อได้เปรียบที่ประเทศโลกใต้หลายแห่งใฝ่ฝัน เมื่ออินเดียและบราซิลพบกัน สิ่งที่อาจแลกเปลี่ยนกันได้อาจไม่ใช่แค่เทคโนโลยีหรือสินค้าเกษตร แต่คือวิธีสร้างอัตลักษณ์สมัยใหม่โดยไม่สูญเสียรากของตัวเอง ว่าจะทำอย่างไรให้เมืองใหญ่ยังมีชีวิตให้คนเล็ก ๆ อยู่ได้ และจะทำอย่างไรให้วัฒนธรรมท้องถิ่นมีที่ยืนในเศรษฐกิจดิจิทัล

เมื่อประชาธิปไตยขนาดใหญ่ต้องเลือกทาง

อินเดียกับบราซิลมักถูกพูดถึงในกรอบของเศรษฐกิจ แต่ความท้าทายที่ใหญ่กว่าอาจเป็นการเมืองภายใน ประเทศที่มีประชาธิปไตยขนาดใหญ่ย่อมมีเสียงหลายชั้น ทั้งเสียงของผู้มีสิทธิเลือกตั้งในเมืองใหญ่ เกษตรกรในชนบท ผู้แรงงานนอกระบบ ชนชั้นกลางใหม่ที่อยากขยับสถานะ และประชาชนที่ยังรู้สึกว่ารัฐอยู่ไกลเกินไป
การพบกันของสองประเทศจึงไม่ใช่การเปรียบเทียบว่าใคร “สำเร็จ” กว่าใคร แต่เป็นการถามว่าประชาธิปไตยสามารถจัดการกับความเหลื่อมล้ำได้จริงแค่ไหน บราซิลเคยผ่านช่วงที่นโยบายสังคมช่วยลดความยากจนได้ในระดับหนึ่ง แต่ความผันผวนทางการเมืองและเศรษฐกิจทำให้เส้นทางนั้นไม่ง่าย อินเดียเองก็มีความก้าวหน้าทางดิจิทัลและเศรษฐกิจบริการ แต่ยังมีข้อถกเถียงเรื่องตลาดแรงงาน ความมั่นคงทางอาหาร และคุณภาพชีวิตของประชากรจำนวนมากในหลายรัฐ
หากมองในมุมนี้ การพบกันของอินเดียและบราซิลคือการพบกันของประเทศที่ต่างก็ยังไม่ “ถึงปลายทาง” แบบที่โลกมักใช้ประเมินประเทศพัฒนาแล้ว ทั้งสองจึงไม่จำเป็นต้องสร้างภาพว่าตัวเองสมบูรณ์แบบ แต่สามารถเรียนรู้จากกันได้ในฐานะประเทศที่พยายามแก้ปัญหาขนาดใหญ่ด้วยเครื่องมือของตัวเอง

คำถามที่โลกใต้ต้องถามตัวเอง

คำว่า “โลกใต้” เป็นคำที่ทั้งให้ความหวังและทำให้เราลืมอะไรหลายอย่าง มันรวมอินเดียและบราซิลไว้ด้วยกันในฐานะประเทศที่เคยถูกมองเป็นเพียงแหล่งวัตถุดิบหรือตลาดส่งออก แต่เมื่อเศรษฐกิจดิจิทัล เทคโนโลยีสีเขียว และการผลิตเชิงยุทธศาสตร์กลายเป็นเรื่องสำคัญ โลกใต้กลับเริ่มมีสถานะใหม่ ทั้งในฐานะผู้บริโภค ผู้ผลิต และผู้คิดค้น
อินเดียและบราซิลไม่อาจแทนที่กันได้ในทุกเรื่อง อินเดียอาจมีจุดแข็งด้านซอฟต์แวร์และยา ส่วนบราซิลอาจมีจุดแข็งด้านเกษตรและพลังงานชีวภาพ แต่จุดร่วมของทั้งสองคือการเป็นประเทศที่ตลาดภายในใหญ่พอจะทำให้โลกต้องฟัง และใหญ่พอจะสร้างแรงกดดันให้รัฐบาลต้องคิดยาวกว่าวาระเลือกตั้งสั้น ๆ
เมื่ออินเดียพบบราซิล คำถามจึงไม่ใช่เพียงว่า “ใครจะได้ประโยชน์จากข้อตกลงใด” แต่เป็นว่าประเทศประชาธิปไตยขนาดใหญ่ที่ไม่ใช่ศูนย์กลางดั้งเดิมของโลก จะสร้างอำนาจต่อรองทางเศรษฐกิจ วัฒนธรรม และเทคโนโลยีได้หรือไม่ โดยไม่ตกเป็นเพียงทางผ่านของมหาอำนาจอื่น คำตอบอาจไม่ปรากฏในข่าววันนี้ แต่อาจอยู่ในระบบชำระเงินที่คนธรรมดาใช้ทุกวัน ในเมล็ดถั่วเหลืองที่กลายเป็นอาหารของโลก ในแพลตฟอร์มดิจิทัลที่รัฐสร้างเอง และในวัฒนธรรมที่ไม่ต้องรอการรับรองจากตะวันตกก่อนจึงจะถือว่า “ทันสมัย”
บางทีการพบกันของอินเดียกับบราซิลอาจไม่ได้เป็นเพียงนัดกระชับมิตรระหว่างประเทศ แต่เป็นการเตือนความจำว่า โลกไม่ได้หมุนรอบเมืองหลวงเดียว และประเทศที่ดูเหมือนอยู่ไกลกันที่สุด อาจกำลังถามคำถามเดียวกัน