Khi nhắc đến những văn kiện có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến chiến lược phát triển quốc gia, Nghị quyết 24 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) thường được nhắc đến như một cột mốc quan trọng. Nhưng điều gì làm cho một nghị quyết về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường lại có sức nặng đến vậy? Câu trả lời không nằm ở những dòng chữ khô khan trên giấy, mà ở cách nó thay đổi cách chúng ta nhìn nhận mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và bền vững môi trường.
Một văn bản, ba trụ cột
Ra đời vào tháng 6 năm 2013, Nghị quyết 24-NQ/TW không chỉ là một văn bản chính sách thông thường. Nó đặt ra ba vấn đề then chốt: ứng phó với biến đổi khí hậu, quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường – gắn kết chúng thành một chỉnh thể không thể tách rời. Trước đó, các vấn đề này thường được xử lý riêng lẻ, thiếu sự phối hợp liên ngành. Nghị quyết 24 đã phá vỡ lối tư duy cũ, khẳng định rằng không thể giải quyết ô nhiễm sông hồ nếu chỉ nhìn vào xả thải công nghiệp mà bỏ qua biến đổi khí hậu, và cũng không thể ứng phó với nước biển dâng nếu không quản lý tốt tài nguyên nước ngầm.
Điểm đáng chú ý là tinh thần “chủ động” được nhấn mạnh ngay từ tiêu đề. Thay vì chờ đợi thiên tai rồi mới ứng phó, Việt Nam bắt đầu chuyển hướng sang phòng ngừa và thích ứng. Đây là sự thay đổi tư duy chiến lược, đặt nền móng cho hàng loạt chương trình hành động sau này.
Từ chủ trương đến cuộc sống
Nhìn lại hơn một thập kỷ thực hiện, có thể thấy những chuyển biến rõ rệt. Các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long, nơi chịu tác động nặng nề nhất của xâm nhập mặn và sụt lún, đã triển khai hàng loạt dự án thích ứng: hệ thống đê bao thông minh, mô hình canh tác lúa – tôm, di dời dân cư khỏi vùng sạt lở. Không chỉ dừng lại ở hạ tầng, Nghị quyết 24 còn thúc đẩy việc lồng ghép yếu tố môi trường vào quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội.
Một ví dụ điển hình là ngành năng lượng. Trước đây, than đá chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu điện quốc gia. Sau Nghị quyết 24, cùng với các cam kết quốc tế như COP26, Việt Nam đã đẩy mạnh chuyển dịch sang năng lượng tái tạo. Điện mặt trời, điện gió mọc lên ồ ạt ở miền Trung và miền Nam. Dù quá trình này có những vấp váp ban đầu (quy hoạch chưa đồng bộ, lưới điện quá tải), nhưng hướng đi thì không thể đảo ngược.
Những thách thức chưa có lời giải
Tuy nhiên, khoảng cách giữa nghị quyết và thực tiễn vẫn còn đó. Một trong những nút thắt lớn nhất là cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương. Quản lý tài nguyên nước liên quan đến Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Nông nghiệp, Bộ Công Thương, và hàng loạt tỉnh thành – mỗi nơi một lợi ích, một cách hiểu. Khi xảy ra xung đột lợi ích, các quy định chung chung của nghị quyết khó có thể giải quyết triệt để.
Bên cạnh đó, nguồn lực tài chính luôn là bài toán nan giải. Các dự án ứng phó biến đổi khí hậu thường cần vốn lớn, thời gian thu hồi chậm, trong khi ngân sách nhà nước có hạn. Việc huy động đầu tư tư nhân và các quỹ quốc tế diễn ra chưa như kỳ vọng. Một số chương trình trồng rừng, bảo tồn đa dạng sinh học vẫn thiếu kinh phí duy trì.
Bài học về tính liên kết
Có lẽ điều đáng suy ngẫm nhất từ Nghị quyết 24 là bài học về tính liên kết. Biến đổi khí hậu, tài nguyên và môi trường không phải ba vấn đề riêng biệt – chúng là ba mặt của một khối. Nếu chỉ tập trung giảm phát thải mà quên bảo vệ rừng đầu nguồn, hoặc chỉ khai thác tài nguyên để phát triển kinh tế mà không tính đến sức chịu tải của hệ sinh thái, thì mọi nỗ lực sẽ trở nên vô nghĩa.
Nghị quyết 24 đã đặt nền móng cho tư duy tích hợp đó. Và dù con đường phía trước còn nhiều chông gai, việc một quốc gia đang phát triển như Việt Nam dám đưa ra một nghị quyết mang tầm nhìn dài hạn về môi trường đã là một tín hiệu đáng khích lệ. Câu hỏi còn lại là: liệu chúng ta có đủ quyết tâm và sự sáng tạo để biến những chữ ký trên văn bản thành những cánh rừng xanh, những dòng sông sạch, và một tương lai bền vững cho thế hệ mai sau?