Wie beelden van een vulkaanuitbarsting ziet, kijkt meestal naar de krater: naar gloeiende lava, aswolken en stenen die omhoogschieten. Maar toen Anak Krakatau op 22 december 2018 uitbarstte, voltrok de dodelijkste ramp zich aan de overkant van het water. Langs de kusten van Java en Sumatra werden stranden, woningen en vakantieverblijven getroffen door een tsunami. Er was geen zware aardbeving geweest die bewoners vanzelf naar hoger terrein deed vluchten.
Juist dat maakt deze uitbarsting zo leerzaam én verontrustend. Een vulkaan hoeft geen uitzonderlijk grote explosie te produceren om ver buiten het eiland waarop hij ligt een ramp te veroorzaken.
Een jong eiland op een beruchte plek
Anak Krakatau ligt in de Straat Soenda, tussen de Indonesische eilanden Java en Sumatra. De naam betekent ‘kind van Krakatau’. Dat verwijst naar de vulkaan die in 1883 tijdens een catastrofale uitbarsting grotendeels werd verwoest. De daarbij veroorzaakte tsunami’s eisten tienduizenden levens.
Anak Krakatau is niet simpelweg dezelfde berg die opnieuw actief werd. Het is een jongere vulkaankegel die groeide binnen het vulkanische gebied dat na de ramp van 1883 achterbleef. Die ontwikkeling begon met uitbarstingen in 1927. Door opeenvolgende erupties stapelden lava en los vulkanisch materiaal zich op tot een eiland.
Die groei verklaart ook een deel van het gevaar. Een vulkaaneiland is geen onveranderlijk rotsblok. Nieuwe afzettingen, steile hellingen en veranderingen binnen de vulkaan kunnen de stabiliteit beïnvloeden. Wat boven water als een berg oogt, maakt bovendien deel uit van een groter bouwwerk onder zee.
Wat er op 22 december 2018 gebeurde
Anak Krakatau was in de maanden voorafgaand aan de ramp al actief. Tijdens de eruptieve activiteit op 22 december stortte een groot deel van de zuidwestelijke flank in zee. Die snelle verplaatsing van gesteente en vulkanisch materiaal bracht een grote hoeveelheid water in beweging en veroorzaakte een tsunami.
Dat onderscheid doet ertoe. De golven ontstonden niet door een zware tektonische aardbeving op de zeebodem, zoals bij veel bekendere tsunami’s, maar door het gedeeltelijk bezwijken van het vulkaaneiland.
De precieze samenhang tussen de eruptie en het instorten van de flank is onderwerp van wetenschappelijk onderzoek. Het centrale mechanisme is wel duidelijk: het plotselinge massaverlies van de vulkaan veroorzaakte de verwoestende waterverplaatsing.
De tsunami trof onder meer kustgebieden in Banten op Java en Lampung op Sumatra. Meer dan vierhonderd mensen kwamen om en duizenden raakten gewond. Ook de vulkaan zelf veranderde ingrijpend: een groot deel van de kegel verdween en de vorm van het eiland werd sterk gewijzigd.
Waarom de gebruikelijke waarschuwing ontbrak
In veel aardbevingsgevoelige kustgebieden leren mensen een duidelijke regel: voel je een sterke of langdurige beving, ga dan direct naar hoger gelegen terrein. Die regel blijft waardevol, maar de gebeurtenissen bij Anak Krakatau laten zien dat hij niet alle situaties dekt.
Een tsunami door een vulkanische instorting kan ontstaan zonder dat mensen aan de kust een aardbeving voelen. Waarschuwingssystemen die vooral op aardbevingsgegevens steunen, hebben daardoor een beperking. Voor dit soort gevaar zijn ook vulkaanwaarnemingen, metingen van het zeeniveau en snelle informatie-uitwisseling nodig.
Daar komt de korte afstand bij. Wanneer de bron van een tsunami dicht bij bewoonde kusten ligt, kan de beschikbare tijd om te waarschuwen en te vluchten zeer beperkt zijn.
Geen voelbare aardbeving betekent dus niet dat er geen tsunamigevaar is. Ook hoeft de zee zich niet eerst zichtbaar terug te trekken voordat een gevaarlijke golf aankomt.
Niet elke uitbarsting leidt tot een tsunami
Het zou onjuist zijn om iedere aswolk boven Anak Krakatau te zien als de voorbode van een nieuwe ramp zoals die van 2018. De vulkaan kent terugkerende eruptieve activiteit, maar niet elke eruptie veroorzaakt een grote flankinstorting of tsunami.
Verschillende gevaren vragen daarom om verschillende beoordelingen. As kan bijvoorbeeld hinder en gezondheidsrisico’s veroorzaken in de richting waarin de wind waait. Uitgeworpen stenen vormen vooral dicht bij de krater een bedreiging. Tsunamigevaar hangt onder meer samen met processen die plotseling veel zeewater kunnen verplaatsen.
Ook de grootte van een aswolk vertelt niet het hele verhaal. Voor een bruikbare risico-inschatting zijn metingen en deskundige interpretatie nodig, niet alleen spectaculaire beelden.
Wat dit betekent voor bezoekers van de regio
Wie naar de Straat Soenda reist, heeft weinig aan een oud nieuwsbericht als antwoord op de vraag of een boottocht vandaag verantwoord is. Activiteit, waarschuwingsniveaus en uitsluitingszones kunnen veranderen.
Controleer daarom actuele informatie van de Indonesische vulkanologische dienst PVMBG, onder meer via MAGMA Indonesia. Voor aardbevings- en tsunami-informatie is BMKG een officiële bron. Volg daarnaast aanwijzingen van lokale rampenbestrijdingsdiensten en respecteer afgesloten gebieden.
Aan de kust helpt het om vooraf te weten waar hoger terrein ligt en welke evacuatieroute beschikbaar is. Bij een officiële waarschuwing of plotseling ongewoon gedrag van de zee is wachten om te filmen geen veilige keuze.
De uitbarsting van Anak Krakatau in 2018 laat vooral zien dat vulkanisch gevaar niet ophoudt bij de kustlijn van een vulkaaneiland. Niet alleen wat uit de krater komt telt, maar ook wat van de berg verdwijnt — en welk water daardoor in beweging raakt.