Từ dấu phẩy đến hàng tiêu dùng: Thức ăn ta tìm giữ

Cửa hàng nông sản tấp nập trong khu chợ đầu mối là chốn tôi thường lui tới. Những mẻ cá tươi còn đọng nước phản chiếu ánh đèn neon, những bẹ rau muống nõn nà được buộc gọn ghẽ, từng đó thôi đủ vẽ nên bức tranh sinh động về đời sống ẩm thực thường nhật. Thế nhưng ẩn đằng sau lớp vỏ bưởi chát và mùi thịt đông lạnh kia, dường như đã có một sự chuyển biến tinh tế đang âm thầm diễn ra.
Thời gian trôi ngang qua những căn bếp Việt như một dịch chuyển chậm rãi. Tôi còn nhớ hình ảnh chiếc thùng gỗ đựng gạo ở nhà bà ngoại, lớp lá chuối khô lót dưới đáy đủ giữ thóc mẩy cả năm trời không sợ mốc. Giờ đây, những túi nilon in chữ nước ngoài lại là hiện thân của tiện nghi hiện đại. Mẹ tôi năm xưa luôn có những mẹo nhỏ lạ lùng - nắm húng quế giắt vào hộp cơm chống thiu, gừng xát vào bề mặt thịt giữ được độ tươi. Những điều ấy nay trở nên mờ nhạt trước màu đỏ chói trên nhãn thực phẩm đông lạnh.
Chúng ta ở chung một ngôi nhà thế này: một bên là tủ lạnh kim cương hiện đại đèn LED xanh lét, một bên là đống hạt muối rang truyền thống vẫn làm chúng ta nhớ. Đôi khi sự tiện dụng làm ta đánh mất khả năng hiểu rõ những gì mình tiêu thụ. Ví dụ đơn cử trong cách bảo quản cá, nếu như trước đây người ta có thể dùng lớp mẻ gạo phủ lên miếng cá để đưa đi xa, giờ đa phần lại chọn giải pháp siêu thị. Sự tiện lợi vô hình chung cắt đứt lớp ký ức bảo quản bằng phương tiện tự nhiên.
Sự biến thiên này nằm ngay ở miếng dưa chua trong chén cơm chiều. Đó không còn là dưa hành muối bằng vại sành truyền kiếp, mà phần lớn là mẻ dưa muối công nghiệp với màu vàng ruộm từ phẩm màu. Hương vị thì rõ ràng hơn – mặn mà, chua gắt, nhưng lại không giữ được chất "đằm" từ quá trình lên men tự nhiên. Thậm chí cả món kim chi mang lại tiếng tăm cho sự tiêu chuẩn hoá, cũng không thể sánh với vị cay nồng từ bàn tay nhà làm.
Chúng ta đi từ cái gốc đến vòng ngoài trong nhận thức về dinh dưỡng. Không khó để thấy những lớp nội trợ trẻ bây giờ quan tâm đến thành phần ghi trên bao bì, phương pháp bảo quản chứ không còn nhìn hình dáng mớ rau lụa mềm như xưa nữa. Đây không phải là nhận thức lùi, mà là một hình thức đối thoại mới của con người với nguồn cung.
Mỗi khi bước chân vào cánh đồng lựa chọn tại siêu thị, ta lại đứng trước một bình tam giác trong suy nghĩ: giữa truyền thống – hiện đại – tiện dụng. Bên tay phải là gói mắm tôm công nghiệp đóng chai in chữ hồng, bên trái là chai thuỷ tinh nước màu nâu đậm từ làng nghề, mà bao giờ cũng ở giữa là quyết định quanh co.
Hình như thức ăn cũng như tình cảm con người - có lúc ngập tràn được chăm chút, nhiều đợt lại trở nên tạm bợ. Cái tôi gọi là tình huống "ốc quế" này làm ta suy nghĩ: khi nguyên liệu tươi ngon đắt đỏ thì quay về với đồ đóng gói ngon mắt, chờ khi thèm điều nông dân lại nghĩ đến mớ rau tươi.
Đáng ghi nhớ là sự xuất hiện của những "doanh nghiệp xanh" nho nhỏ. Họ không chỉ tìm lại giống rau củ cũ, mà còn là cầu nối giữa phương thức canh tác truyền thống với sự minh bạch hiện đại. Nhờ vào mã QR, người tiêu dùng thậm chí có thể lần theo từ cây cà chua trên quảng cáo đến luống trồng thực tế.
Nhưng dẫu có thế nào, cái phần hồn của thực phẩm Việt dường như vẫn nằm ở sự gần gũi. Ví dụ như ly chè đỗ đen nấu than củi trên lề đường, mà có khách hỏi cách nấu thì người bán chỉ cười trừ: "Cái này để dành phần đời của tôi rồi." Đó chính là bằng chứng sống cho sự giàu có của trí tuệ trong từng hạt đỗ, vượt xa bất kỳ hàm lượng dinh dưỡng nào trên bảng phân tích.