Buổi trưa thứ Tư, quán cà phê góc đường Lê Lợi ở TP.HCM vẫn đông khách như mọi ngày. Nhưng có một nhóm người lặng lẽ hơn cả. Họ ngồi riêng một góc, điện thoại cầm sẵn, mắt dán vào màn hình chờ đợi. 16 giờ 15 phút — giờ G mở thưởng xổ số miền Nam. Không phải ai cũng nói ra điều này, nhưng họ biết nhau. Một cái gật đầu, một nụ cười nhẹ — đủ để nhận diện đồng loại.
Tôi từng đứng ngoài cuộc chơi này. Cho đến một hôm ngồi cạnh ông bác xe ôm đã chở tôi ba năm, nghe ông kể về "thói quen thứ Tư" của mình.
Ông bác tôi không phải dạng người mù quáng. Ngược lại, ông tính toán chi ly từng đồng tiền lẻ kiếm được. Mua vé số, theo lời ông, là "mua một chút hy vọng giá rẻ." Mỗi thứ Tư, ông đặt 10.000 đồng cho ba tỉnh: TP.HCM, Long An, Bình Dương. Không hơn. Không ít hơn. Đ để có lý do ngồi lại quán cà phê, uống ly đen đá, và nghĩ về điều gì đó xa xôi hơn là cước xe tiếp theo.
"Vé số miền Nam thứ Tư không giống miền Bắc," ông giải thích. "Ở đây mỗi tỉnh quay riêng, có không khí riêng. Nghe quen tai rồi, không quen không được."
Điều ông nói đúng. Xổ số miền Nam không phải một trò chơi đồng nhất. Mỗi ngày trong tuần, các tỉnh khác nhau lên sóng. Thứ Hai có TP.HCM, Đồng Tháp, Cà Mau. Thứ Tư lại là ngày của TP.HCM, Long An, Bình Dương. Mỗi tỉnh một đài, một giải thưởng riêng, một cộng đồng người chơi riêng. Đây không phải xổ số kiểu quốc gia — đây là xổ số địa phương thuần túy, gắn với danh tính từng vùng miền.
Tôi bắt đầu để ý hơn đến cái thế giới nhỏ bé này. Quán cà phê gần đài truyền hình HTV lúc nào cũng đông đúc hơn bình thường vào buổi chiều thứ Tư. Tiếng quay số phát qua loa của ai đó, rồi tiếng thở dài hoặc cười khẩy. Có người ghi chép cẩn thận vào sổ tay nhỏ, theo dõi "lô kép" hay "đầu đuôi" suốt tháng trời. Có người chỉ mua theo cảm hứng, chọn số ngẩu nhiên như cách thả một lá thư xuống sông.
Anh Thắng, ch tiệm tạp hóa gần nhà tôi, lại có cách riêng. Anh để dành tiền lẻ suốt tuần — những đồng 500, 1.000 đồng khách trả — rồi thứ Tư mang đi đổi vé số. "Tiền nhỏ nhặt, hy vọng nhỏ nhặt," anh nói. "Không trông chờ trúng lớn. Nhưng mà không mua, thấy thiếu thiếu."
Câu nói ấy khiến tôi nghĩ nhiều. Vé số miền Nam, đặc biệt vào thứ Tư, có lẽ không chỉ là cờ bạc đơn thuần. Nó là một hình thức giải trí rẻ tiền, một cách kết nối cộng đồng, một khoảnh khắc trong ngày mà người ta dừng lại và mơ mộng. Không giống những trò đỏ đen khác, xổ số kiến thiết còn mang theo cái vỏ "làm từ thiện" — dù người chơi hiếm khi nghĩ đến điều đó khi cào vé.
Tuy nhiên, không phải ai cũng nhìn nhận nhẹ nhàng về thói quen này.
Chị Lan, đồng nghiệp của tôi, từng giận dữ khi biết cha mình vẫn mua vé số hàng tuần. "Ông nói chỉ 10 ngàn, nhưng tính ra năm cũng mất cả triệu. Tiền đó để dành sửa nhà không hơn à?" Cô không hiểu — hoặc không muốn hiểu — rằng với người cha già, mất vài đồng lẻ để có một giờ hy vọng có thể đáng giá hơn cả triệu đồng nằm im trong túi.
Đây là nghịch lý của xổ số. Nó bán một sản phẩm vô hình: khả năng. Không ai bắt buộc bạn phải mua. Nhưng một khi đã mua, bạn đã mua được quyền được thất vọng — hay được vui sướng — trong vòng vài phút. Với nhiều người lao động, đặc biệt những người làm việc tự do không có bảo hiểm, không có kỳ nghỉ hè, vé số thứ Tư là một dịp hiếm hoi để cảm thấy mình "có cơ hội."
Tôi từng hỏi một nhân viên đại lý vé số ở quận 10 về những người khách quen ngày thứ Tư. Chị ấy cười: "Có người mua suốt 15 năm, chưa trúng gì lớn. Vẫn mua. Có người trúng một lần rồi bỏ luôn — sợ hên xui. Cũng có người trúng rồi càng mua nhiều hơn, tưởng mình có vía."
Chị kể về một khách hàng đặc biệt: một bà cụ mỗi thứ Tư đều đi bộ hai cây số đến điểm bán vé, chỉ để mua đúng một tấm. Bà không quan tâm kết quả. "Bà bảo, đi bộ cho khỏe, mua vé cho vui. Trúng thì chia cho con cháu, không trúng thì coi như đi dạo phố." Câu chuyện ấy làm tôi nhận ra: với một số người, vé số chỉ là cái cớ để làm một việc khác — ra khỏi nhà, gặp người bán hàng quen, cảm thấy mình còn tham gia vào điều gì đó.
Nhưng cũng không thể phủ nhận mặt tối.
Có những người sa vào nghiện ngập, vay nóng để mua vé số, tin vào những "cầu số" viển vông. Có những trang mạng lợi dụng sự háo hức của người chơi để bán "gợi ý số đẹp" hoặc "phần mềm dự đoán" — toàn là lừa đảo. Xổ số, dù được đóng gói thế nào, vẫn là cờ bạc với tỷ lệ thua cao ngất ngưởng. Người ta quên điều đó khi nhìn vào những tấm biển quảng cáo giải đặc biệt hàng tỷ đồng.
Tôi không định biện hộ hay lên án. Chỉ là quan sát.
Thứ Tư tuần trước, tôi lại ngồi quán cà phê ấy. 16 giờ 15 phút, điện thoại reo. Không phải của tôi — của ông bác xe ôm ngồi bàn bên. Ông nhìn màn hình, lắc đầu cười. "Lại trượt." Rồi ông cất điện thoại, uống nốt ly cà phê, đứng dậy đi làm tiếp. Khúc mắc nào đâu. Thứ Hai tuần sau lại là một thứ Tư khác, một tờ vé số khác, một cơ hội khác.
Tôi hỏi ông có bao giờ nghĩ đến việc dừng lại không. Ông nhìn tôi, có chút ngạc nhiên: "Dừng gì? Tui có làm gì sai đâu. Mua vui thôi mà."
Đúng vậy. Với nhiều người, xổ số miền Nam thứ Tư không phải về tiền bạc. Nó là về việc có một điều gì đó để mong đợi, giữa những ngày tháng lặp đi lặp lại của cuộc sống. Nó là về việc, dù chỉ trong vài phút, được cảm thấy mình đang tham gia vào một trò chơi lớn hơn — dù biết rõ mình sẽ không thắng.
Và có lẽ, trong thế giới đầy rẫy những thứ phức tạp, việc biết rõ mình sẽ không thắng mà vẫn chơi, cũng là một dạng can đảm riêng.