హిమాలయం నీడలో ఒక దేశం బతుకు

ఎవరెస్ట్ పేరు వినగానే మనం మాట్లాడేది ఎత్తు గురించి — దాదాపు 8,849 మీటర్లు, ప్రపంచంలోనే అత్యున్నత శిఖరం. కానీ అంత ఎత్తులో గాలి ఎంత పలుచగా ఉంటుంది, సామాను మోసుకెళ్లే షెర్పాలు ఎంత సంపాదిస్తారు, వాళ్ల పిల్లలు ఏ పాఠశాలల్లో చదువుతారు అనే ప్రశ్నలు మాత్రం అడగం. నేపాల్ మీద మనకున్న అభిప్రాయం కూడా ఇలాంటిదే. పశుపతినాథ్, ముక్తినాథ్, మోమోలు, ట్రెక్కింగ్ — ఇంతవరకే మన పరిచయం. అది దేశం పూర్తి చిత్రం కాదు; అది మనం ఇష్టపడి దాచుకున్న ఒక అందమైన పోస్ట్‌కార్డు మాత్రమే.

మూడు పట్టీల దేశం

నేపాల్ గురించి మాట్లాడాలంటే ముందు భౌగోళికం అర్థం చేసుకోవాలి. విస్తీర్ణంలో అది ఆంధ్రప్రదేశ్ కంటే కొంచెం చిన్నది — సుమారు 1,47,516 చదరపు కిలోమీటర్లు. కానీ ప్రపంచంలోని పది ఎత్తైన శిఖరాల్లో ఎనిమిది ఇక్కడే ఉన్నాయి. ఉత్తరాన మంచు హిమాలయం, మధ్యలో ఎత్తుపల్లాల కొండలు, దక్షిణాన తెరాయ్ మైదానం — ఈ మూడు పట్టీలు కలిసి దేశం జీవితాన్ని నిర్దేశిస్తాయి. ఎక్కడ ఏ పంట పండాలి, ఏ కాలంలో ఏ రోడ్డు మూసుకుపోతుంది, ఏ ఊరికి ఆసుపత్రి ఎంత దూరంలో ఉండాలి అన్నది ఇక్కడ మనుషులు కాదు, పర్వతాలే నిర్ణయిస్తాయి. అందుకే నేపాల్‌లో దూరాన్ని కిలోమీటర్లలో కాదు, గంటల్లో లెక్కిస్తారు.
హిమాలయం నేపాల్‌కు ఎత్తైన శిఖరాలనే కాదు, ఒక విచిత్రమైన గడియారాన్ని కూడా ఇచ్చింది. గౌరీశంకర్ పర్వతాన్ని ప్రామాణిక రేఖగా చేసుకుని నేపాల్ తన సమయాన్ని నిర్ణయించుకుంటుంది. అందుకే అది భారత్ కంటే పదిహేను నిమిషాలు ముందుంటుంది — ప్రపంచంలోనే అరుదైన సమయ మండలం. అలాగే ప్రపంచంలో చతురస్రాకారంలో లేని ఏకైక జాతీయ జెండా నేపాల్‌దే. చిన్న వివరాలే కానీ, ఈ దేశం తనదైన నియమాలతో నడుస్తుందని చెప్పడానికి ఇవి చాలు.

కొత్త గణతంత్రం, పాత సమాజం

ఇప్పుడున్న నేపాల్ రూపం అంత పాతది కాదు. 1768లో పృథ్వీనారాయణ షా అనే గూర్ఖా రాజు చిన్న చిన్న రాజ్యాలను ఒకటి చేశాడు. ఆ తర్వాత బ్రిటిష్ వారితో యుద్ధం, 1815–16 సుగౌలీ ఒప్పందం, ఆ పైన రాణా కుటుంబం దాదాపు వందేళ్ల పరోక్ష పరిపాలన. 1951లో రాణా పాలన ముగిసి రాచరికం తిరిగి వచ్చింది. 1990 నాటి ప్రజా ఉద్యమం రాజ్యాంగబద్ధ రాచరికాన్ని, బహుళపక్ష ప్రజాస్వామ్యాన్ని తెచ్చింది. 1996 నుంచి 2006 వరకు సాగిన మావోయిస్టు తిరుగుబాటులో పదివేలకు పైగా మనుషులు చనిపోయారు. 2006 ప్రజా ఉద్యమం తర్వాత 2008లో నేపాల్ రాచరికాన్ని పూర్తిగా రద్దు చేసి సమాఖ్య ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రంగా మారింది.
అంటే ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం అనేది నేపాల్‌లో ఇంకా రెండు దశాబ్దాలైనా నిండని ప్రయోగం. అందుకే అక్కడ రాజకీయ అస్థిరత సహజం. 2008 నుంచి ఇప్పటివరకు ఎన్నో ప్రభుత్వాలు వచ్చాయి, పోయాయి. 2015లో కొత్త రాజ్యాంగం వచ్చినప్పుడు మధేశ్ ప్రాంత ప్రజలు తమకు సరైన ప్రాతినిధ్యం దక్కలేదని పెద్ద ఉద్యమం చేశారు; అదే సంవత్సరం ఏప్రిల్‌లో వచ్చిన భూకంపం దాదాపు తొమ్మిది వేల ప్రాణాలు తీసింది, లక్షల ఇళ్లను కూల్చింది. ఆ తర్వాత సరిహద్దు వద్ద సరుకు రవాణా దాదాపు నాలుగు నెలలు నిలిచిపోవడంతో ఆర్థికం తీవ్రంగా దెబ్బతింది. పునర్నిర్మాణం సంవత్సరాల తరబడి సాగింది. 2025 సెప్టెంబర్‌లో యువత నేతృత్వంలో జరిగిన దేశవ్యాప్త నిరసనలు ప్రధానిని రాజీనామా చేయించాయి; తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ఏర్పడి ఎన్నికలకు సిద్ధమవుతోంది.
ఇది నేపాల్ రాజకీయాల స్వభావం — పేలుడు లాంటి మార్పులు, నెమ్మదిగా స్థిరపడే సంస్థలు. ప్రజల కోపం వేగంగా రాజీనామాలకు దారితీస్తుంది, కానీ అధికార యంత్రాంగం మాత్రం అంతే వేగంగా మారదు.

ఖాళీ అవుతున్న ఇళ్లు

నేపాల్ నిజమైన కథ రాజకీయాల్లో లేదు; అది ఇళ్లలో ఉంది. దేశ జనాభా సుమారు రెండు కోట్ల తొంభై లక్షలు. వీరిలో పెద్ద సంఖ్యలో పని వయస్సు గలవారు విదేశాల్లో ఉన్నారు — ఖతార్, సౌదీ అరేబియా, యూఏఈ, మలేషియా, దక్షిణ కొరియా. భారత్‌తో సరిహద్దు తెరిచి ఉండటంతో, ఇక్కడ పనిచేసే నేపాలీల లెక్క ఎవరి దగ్గరా పూర్తిగా లేదు. ప్రతి రోజూ వేలాది మంది యువకులు విదేశీ ఉద్యోగాల కోసం బయలుదేరుతున్నారు; దేశ ఆర్థికంలో సుమారు నాలుగో వంతు విదేశాల నుంచి వచ్చే డబ్బుపైనే ఆధారపడి ఉంది.
ఇది వరం కూడా, భారం కూడా. డబ్బు వస్తుంది, కానీ తిరిగి వచ్చేవారు తక్కువ. కొన్ని కొండ గ్రామాల్లో పెద్దవాళ్లు, పిల్లలే మిగులుతున్నారు; పొలాలు బీడు పడుతున్నాయి. చదువుకున్న యువత విదేశాలకు వెళ్లిపోతుంటే, దేశాన్ని నడిపే వయసు మనుషుల కొరత మొదలవుతుంది. ఒక తరం మొత్తం సంపాదన కోసం బయటికి వెళ్లి, పిల్లలను ఇంటి నుంచే పెంచుతున్న స్థితి ఇది. నేపాల్ ఎదుర్కొంటున్న అతి పెద్ద సామాజిక ప్రశ్న ఇదే — ఆర్థికంగా లాభించే ఈ వలస, ఎంతకాలం దేశ సొంత శక్తిని తినేస్తుంది?

లోడ్ షెడ్డింగ్ నుంచి కరెంట్ ఎగుమతి వరకు

ఈ కష్టాల మధ్య నేపాల్ సాధించిన ఒక మౌన విజయం చాలా మందికి తెలియదు. పదేళ్ల క్రితం వరకు కథ్మాండూలో ఎండాకాలంలో రోజుకు పదిహేను గంటలకు పైగా లోడ్ షెడ్డింగ్ సాధారణం. ఇళ్లలో ఇన్వర్టర్లు, దుకాణాల్లో జనరేటర్లు తప్పనిసరి. నదులున్న దేశానికి కరెంటు లేకపోవడం వింత — కానీ సాంకేతిక సామర్థ్యం, పెట్టుబడి లోటు, రాజకీయ అనిశ్చితి అన్నీ కలిసి అడ్డుపడ్డాయి.
ఇప్పుడు పరిస్థితి మారింది. మూడు వేల మెగావాట్లకు పైగా జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తి సామర్థ్యం వచ్చింది, ఇళ్లకు లోడ్ షెడ్డింగ్ దాదాపు లేదు, పైగా నేపాల్ ఇప్పుడు భారత్‌కు కరెంటు అమ్ముతోంది. 2024లో భారత్ మీదుగా బంగ్లాదేశ్‌కు కూడా కొంత విద్యుత్ ఎగుమతి మొదలైంది. దాదాపు 83,000 మెగావాట్ల సైద్ధాంతిక సామర్థ్యం ఉన్న దేశం ఇంకా చాలా చేయగలదు.
కానీ ఇక్కడా ప్రశ్నలు ఉన్నాయి. విద్యుత్ ఎక్కువగా భారత్‌కే అమ్మాల్సి రావడం, దీర్ఘకాలిక ఒప్పందాల్లో ధరలు అనుకూలమో కాదో అనే చర్చ, చైనా రుణంతో కట్టిన పోఖరా విమానాశ్రయం లాంటి ప్రాజెక్టుల తిరిగి చెల్లింపు భారం — ఇవి ఇప్పుడు నేపాల్‌ను ఆందోళన పెట్టే అంశాలు. అభివృద్ధి అంటే డ్యామ్‌లు, రోడ్లు కట్టడమే కాదు; ఆ రుణాలు ఎలా తీర్చాలి, లాభం ఎవరికి చేరాలి అనేది కూడా అని ఈ చిన్న దేశం గుర్తు చేస్తుంది.

పండుగలు, భాషలు, నమ్మకాలు

ఇంత మార్పుల మధ్య కూడా నేపాల్ తన సంస్కృతిని గట్టిగా పట్టుకుని ఉంది. దశైన్, తీహార్ పండుగలకు దేశం మొత్తం దాదాపు ఖాళీ అవుతుంది. కథ్మాండూలో కుమారి అనే బాలికను దేవతగా కొలిచే సంప్రదాయం ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది. నేపాలీ అధికార భాష అయినా, ఇక్కడ నూరుకు పైగా భాషలు మాట్లాడతారు — మైథిలి, భోజ్‌పురి, నేవారి, తమాంగ్, గురుంగ్, ఇలా. నూరుకు పైగా జాతి, కుల సమూహాలకు తమదైన ఆచారం, దుస్తులు, వంటకం ఉన్నాయి.
లుంబినిలో బుద్ధుడు పుట్టాడు; జనక్‌పూర్ సీత జన్మస్థలంగా చెప్పబడుతుంది; పశుపతినాథ్ శివుడి ప్రధాన ఆలయాల్లో ఒకటి. హిందూ, బౌద్ధ, ముస్లిం, కిరాత్ — ఈ వైవిధ్యమే నేపాల్ బలం. అదే సమయంలో కుల వ్యవస్థ, దళితుల పట్ల వివక్ష, పౌరసత్వం దక్కని లక్షలాది మంది — ఇవి కూడా అదే సమాజంలోని నిజాలు. మనం చూసే ఆలయాలు, పండుగల అందం వెనుక ఈ సామాజిక అసమానత కూడా ఉందని మర్చిపోకూడదు.

తెరిచిన సరిహద్దు, జాగ్రత్త నడక

భారత్‌తో నేపాల్ సంబంధం ప్రత్యేకమైనది. సరిహద్దు తెరచి ఉంటుంది; ఇరు దేశాల ప్రజలు ఎక్కడైనా నివసించవచ్చు, పనిచేయవచ్చు. గూర్ఖా సైనికుల కథలు, రెండు వైపులా వెళ్లే కూలీలు, పెళ్లి సంబంధాలు — ఇవి రెండు దేశాలను కలిపే దారాలు. అదే సమయంలో 1950 ఒప్పందం, కాలాపానీ–లిపులేఖ్ లాంటి సరిహద్దు వివాదాలు, 2015లో సరిహద్దు వద్ద ఏర్పడిన అడ్డంకులు — ఇవి కూడా ఈ సంబంధంలో భాగమే. ఇప్పుడు చైనా కూడా నేపాల్‌లో పెట్టుబడులు పెడుతోంది.
రెండు పెద్ద దేశాల మధ్య ఉన్న చిన్న దేశం ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా నడవాల్సి ఉంటుంది. కానీ వారధిగా ఉండటం, వంతెన కింద నలిగిపోవడం రెండు వేరు. నేపాల్ ఇప్పుడు తన సొంత శక్తి, సొంత విదేశాంగ విధానంతో నిలబడాలని ప్రయత్నిస్తోంది — కొన్నిసార్లు ఆ ప్రయత్నం విజయవంతమవుతుంది, కొన్నిసార్లు ఒత్తిడులకు లొంగుతుంది.
నేపాల్‌ను అర్థం చేసుకోవాలంటే ముందు ఎవరెస్ట్‌ను కొద్దిసేపు పక్కన పెట్టాలి. అక్కడ ఒక దేశం ఉంది — భూకంపంలో ఇళ్లు కోల్పోయి మళ్లీ కట్టుకున్న ప్రజలు, విదేశాల్లో కుటుంబాన్ని చూసుకుంటూ డబ్బు పంపే తండ్రులు, కొత్త గణతంత్రంలో తమ గొంతు వినిపించుకోవడానికి ప్రయత్నించే యువత, ఇంకా కరగని మంచు శిఖరాలు. హిమాలయం నీడ అంటే అందం మాత్రమే కాదు; అది ప్రతిరోజూ పనిచేసుకుని బతకాల్సిన ఒక వాస్తవం కూడా.