కృష్ణా ఒడ్డున రెండు అమరావతులు

ప్రకాశం బ్యారేజీ దాటి గుంటూరు వైపు వెళ్లే దారిలో ఒక విచిత్రమైన దృశ్యం కనిపిస్తుంది. పచ్చని పొలాల మధ్య, ఎరుపు-తెలుపు రంగులు పూసిన సర్వే రాళ్లు వరుసగా నిలబడి ఉంటాయి. కొన్ని కిలోమీటర్లు ముందుకు వెళ్తే, చేల మధ్యలో ఒక పెద్ద మట్టిదిబ్బ. దాని పక్కనే ఒక పురాతన శివాలయం, ఒక చిన్న మ్యూజియం, కొన్ని గ్రామాలు.
ఆ సర్వే రాళ్లు ఒక కొత్త నగరానికి హద్దులు. ఆ మట్టిదిబ్బ రెండు వేయి సంవత్సరాల పాత నగరం మిగిలిన భాగం. రెండింటినీ ఒకే పేరుతో పిలుస్తారు — అమరావతి.
అమరావతి అనే పేరు వినగానే ఒక్కొక్కరికి ఒక్కో విషయం గుర్తుకు వస్తుంది. కొందరికి అది రాజధాని నగరం. మరికొందరికి బౌద్ధ స్తూపం. ఇంకొందరికి భూమి ఇచ్చిన రైతులు, కోర్టు కేసులు, మూడు రాజధానుల చర్చ. ఇవన్నీ ఒకే నగరం గురించిన మాటలే కావడమే అమరావతి ప్రత్యేకత.
(ఇదే పేరుతో మహారాష్ట్రలోని విదర్భ ప్రాంతంలోనూ ఒక నగరం ఉంది. ఇక్కడ మాట మాత్రం కృష్ణా నది దక్షిణ తీరం మీది అమరావతి గురించి.)

రాతిలో నిద్రిస్తున్న నగరం

క్రీస్తుపూర్వం మూడో శతాబ్దం నుంచి క్రీస్తుశకం మూడో శతాబ్దం వరకు, ఈ ప్రాంతం దక్షిణ భారతదేశంలోనే ఒక పెద్ద బౌద్ధ కేంద్రంగా ఉండేది. శాతవాహన రాజుల కాలంలో ధాన్యకటకం — ఇప్పటి ధరణికోట — రాజధానిగా ఉండేది. అక్కడికి దగ్గరలో, కృష్ణా ఒడ్డున, మహాచైత్యం అనే గొప్ప స్తూపం నిర్మించారు. ఒకప్పుడు అది సుమారు యాభై మీటర్ల వ్యాసంతో, ముప్పై మీటర్ల ఎత్తుతో ఉండేదని చెబుతారు. ఇప్పుడు అది ఒక మట్టిదిబ్బ మాత్రమే.
ఆ స్తూపం చుట్టూ ఉన్న సున్నపురాతి శిల్పాలు మాత్రం ప్రపంచ ప్రఖ్యాతి పొందాయి. బుద్ధుని జీవితం, జాతక కథలు, రాజులు, ఏనుగులు, ఇతర జంతువులు — ఈ దృశ్యాలన్నీ రాతిపై చాలా సున్నితంగా చెక్కబడ్డాయి. ఈ శైలినే కళా చరిత్రకారులు "అమరావతి శిల్పశైలి" అని పిలుస్తారు.
కానీ ఆ శిల్పాల్లో చాలా భాగం ఇప్పుడు అక్కడ లేవు. కొన్ని చెన్నై మ్యూజియంలో, కొన్ని లండన్లోని బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో, మరికొన్ని అక్కడి పురావస్తు మ్యూజియంలో ఉన్నాయి. ఏడో శతాబ్దంలో ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించిన చైనీయ యాత్రికుడు హ్యూయెన్ త్సాంగ్, ఇక్కడి బౌద్ధ విహారాల గురించి రాశాడు. అదే ప్రాంతంలో అమరేశ్వర ఆలయం కూడా ఉంది — అది శివుని పంచారామ క్షేత్రాల్లో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. అంటే బౌద్ధ, హిందూ పరంపరలు ఇక్కడ ఎప్పుడూ పక్కపక్కనే నిలిచాయి.
మరి ఈ పేరు ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది? పురాణాల్లో అమరావతి అంటే దేవేంద్రుని రాజధాని, అమరుల నగరం. ఒక ప్రాచీన బౌద్ధ క్షేత్రానికి, తరువాత ఒక ఆధునిక రాష్ట్ర రాజధానికి అదే పేరు పెట్టారు.

మట్టిలో వేసిన పునాది

2014లో ఆంధ్రప్రదేశ్ రెండు రాష్ట్రాలుగా విడిపోయినప్పుడు, హైదరాబాద్ కొన్ని సంవత్సరాల పాటు ఉమ్మడి రాజధానిగా ఉండాలని నిర్ణయించారు. అంటే కొత్త రాష్ట్రానికి కొత్త రాజధాని అవసరం. అప్పుడు మొదలైన వెతుకులాటలో, విజయవాడ-గుంటూరు మధ్య ఉన్న ఈ మైదాన ప్రాంతం ఎంపికైంది.
ఇక్కడ ఒక ఆసక్తికరమైన విధానం అమలు చేశారు — ల్యాండ్ పూలింగ్. రైతులు తమ భూమిని అమ్మకుండా, ప్రభుత్వానికి అప్పగించారు. బదులుగా, ప్రాంతం అభివృద్ధి అయిన తర్వాత అందులో కొంత భాగం ప్లాట్ల రూపంలో తిరిగి ఇస్తామని ఒప్పందం. అంచనాల ప్రకారం సుమారు ముప్పై మూడు వేల ఎకరాలు, వేలాది రైతు కుటుంబాల నుంచి ఇలా సేకరించారు. పట్టణాభివృద్ధి చరిత్రలో ఇది చాలా అరుదైన ప్రయోగం.
అక్టోబర్ 22, 2015న ఉద్దండరాయునిపాలెంలో రాజధానికి శంకుస్థాపన జరిగింది. సింగపూర్ నిపుణుల సహకారంతో ప్రణాళికలు సిద్ధమయ్యాయి. గ్రిడ్ రోడ్లు, ప్రభుత్వ సచివాలయం, న్యాయస్థానం, శాసనసభ భవనం — ఇలా దశలవారీగా నిర్మాణం మొదలైంది.
ప్రపంచంలో చాలా రాజధానులు చరిత్రలో సహజంగా ఎదిగాయి. కానీ ఒక పొలం మీద పూర్తిగా కొత్త నగరాన్ని నిర్మించడం వేరు. బ్రెజిలియా, చండీగఢ్ లాంటి ఉదాహరణలు ఉన్నాయి — అవి దశాబ్దాల పాటు నిర్మాణంలో ఉండిపోయాయి.

ఆగిన పనులు, కదిలిన ప్రశ్నలు

2019లో రాష్ట్రంలో ప్రభుత్వం మారింది. రాజధానిని ఒకే చోట కాకుండా మూడు నగరాలకు పంచాలన్న ప్రతిపాదన ముందుకు వచ్చింది — విశాఖపట్నం, అమరావతి, కర్నూలు. దీనికి వ్యతిరేకంగా అమరావతి ప్రాంత రైతులు పెద్ద ఎత్తున ఆందోళనలు చేశారు. భూమి ఇచ్చిన మాట మీద నిలబడాలన్నది వారి డిమాండ్. ఈ వివాదం కోర్టులకు వెళ్లింది. రాజధాని ఎక్కడ ఉండాలన్నది శాసనసభ నిర్ణయించే విధాన విషయమా, కోర్టులు ఎంతవరకు జోక్యం చేసుకోవాలా అన్న ప్రశ్న కూడా చర్చలోకి వచ్చింది.
ఆ కొన్ని సంవత్సరాల్లో అమరావతి నిర్మాణం దాదాపు ఆగిపోయింది. సగం కట్టిన భవనాలు, ఖాళీ రోడ్లు, సర్వే రాళ్ల మధ్య పడి ఉన్న పొలాలు. 2024లో మళ్లీ ప్రభుత్వం మారిన తర్వాత పనులు పునఃప్రారంభమయ్యాయి. కొత్త ఒప్పందాలు, కొత్త ప్రణాళికలు, మళ్లీ యంత్రాల శబ్దం.
ఇక్కడ ఒక విషయం స్పష్టం అవుతుంది. ఒక నగర నిర్మాణంలో ఇటుక, సిమెంట్, డబ్బు మాత్రమే కాదు — విశ్వాసం కూడా పెట్టుబడి. రైతు తన భూమిని ఇచ్చేటప్పుడు అది కేవలం ఒక ఒప్పందం కాదు; తన పిల్లల భవిష్యత్తు మీద ఒక నమ్మకం. ఆ నమ్మకం ఊగిసలాడితే, ఎన్ని కిలోమీటర్ల రోడ్లు వేసినా నగరం నిలబడదు.

నగరం ఎప్పుడు నగరం అవుతుంది?

నగరం అంటే భవనాల సమూహం కాదు. ఉదయం టిఫిన్ దుకాణం తెరవడం, పిల్లలు పాఠశాలకు వెళ్లడం, రాత్రి పదకొండు గంటలకు కూడా ఏదో ఒక కిరాణా దుకాణం తెరిచి ఉండడం, ఒకరికొకరు తెలిసిన పరిచయస్తులు — ఇవి నగరానికి ప్రాణం పోస్తాయి. ప్రణాళిక ప్రకారం కట్టిన ఎన్నో రాజధానులు మొదటి పది-పదిహేను సంవత్సరాలు నిర్మాణ ప్రదేశాల్లా ఉండిపోయాయి. కొన్ని తర్వాత నిజమైన నగరాలయ్యాయి. కొన్ని అవ్వలేదు.
అమరావతి విషయంలో ఒక ప్రత్యేకత ఉంది — ఇక్కడ నిద్రిస్తున్న నగరం కూడా ఉంది. స్తూపం శిల్పాలు ఇప్పుడు వివిధ మ్యూజియంలలో ఉన్నాయి; వాటిని తిరిగి తీసుకురావాలన్న కోరిక అప్పుడప్పుడు మేల్కొంటుంది. అంటే అమరావతి కేవలం భవిష్యత్తు ప్రాజెక్టు మాత్రమే కాదు, అది గతం కూడా. రెండు వేయి సంవత్సరాల క్రితం ఇక్కడ నిజంగా ఒక జీవంతమైన పట్టణం ఉండేది. ఆ పట్టణం ఇప్పుడు మట్టిలో ఉంది. కొత్త నగరం అదే మట్టి మీద నిలబడుతోంది.
అమరావతి గురించి మాట్లాడితే త్వరగా రాజకీయం వచ్చేస్తుంది. కానీ ఒకసారి కృష్ణా ఒడ్డున నిలబడి చూడండి. ఒక వైపు రెండు వేయి సంవత్సరాల నిశ్శబ్దం. మరో వైపు కొత్త రోడ్ల శబ్దం, యంత్రాల ధ్వని. రెండూ నిజమే. ఈ రెండింటి మధ్య ఏది మిగులుతుందో చెప్పడానికి కాలం కొంత మిగలాల్సిందే.