Khi mùa hè gắn liền với một bộ phim

Mùa hè năm mười bảy tuổi, tôi xem lại Cinema Paradiso trong căn phòng nóng bức với chiếc quạt trần kêu rè rè. Bên ngoài, nắng chói chang trải dài trên những con đường nhựa bốc mùi. Bên trong màn hình, khung cảnh rạp chiếu phim nhỏ ở Sicily hiện lên với những thước phim đen trắng cũ kỹ. Không phải bộ phim hay nhất tôi từng xem, nhưng đến giờ, mỗi khi nhớ về cái mùa hè ấy, não tôi lại phát ra mùi bụi điện tử nóng hổi của TV cũ và tiếng ve sầu râm ran.
Hiếm có trải nghiệm điện ảnh nào mạnh mẽ như việc xem một bộ phim đúng mùa hè. Không phải vì kỳ nghỉ dài hay rạp chiếu mát lạnh trốn nóng. Mà bởi mùa hè có cái cấu trúc thời gian riêng: nó trôi chậm, đầy khoảng trống, và những khoảng trống ấy được lấp đầy bằng cảm xúc không tên. Một bộ phim rơi vào khoảng trống đó sẽ ở lại, không chỉ trong trí nhớ mà còn trong cảm giác về thời gian.
Ở Việt Nam, mùa hè thường gắn với hai thứ: mưa và ve sầu. Cả hai đều tạo ra âm thanh nền hoàn hảo cho việc xem phim. Mưa chiều ào ạt trên mái tôn, nước tràn vào ban công, bạn cuộn mình trong chăn mỏng dù nhiệt độ vẫn trên ba mươi độ. Ve sầu kêu từ sáng đến chiều, tiếng kêu đều đặn như nhịp đếm ngược của thời gian rảnh rỗi. Trong bối cảnh ấy, một bộ phim không chỉ là giải trí. Nó trở thành dấu mốc.
Có một hiện tượng tâm lý đằng sau điều này: não bộ lưu trữ ký ức theo mùi vị, âm thanh và cảm xúc hơn là sự kiện khô khan. Khi bạn xem Call Me by Your Name trong một căn phòng mát lạnh giữa tháng Sáu, não bạn không chỉ ghi nhận câu chuyện về Elio và Oliver. Nó ghi nhận cả mùi hoa sữa lọt qua khe cửa, vị kem dừa tan chảy trên đầu lưỡi, và cảm giác quần áo dính chặt vào da vì mồ hôi. Mười năm sau, khi nghe lại bài Mystery of Love, bạn không chỉ nhớ bộ phim. Bạn nhớ cả cái nóng.
Điều này giải thích tại sao các hãng phim Hollywood luôn tung ra bom tấn vào mùa hè. Họ biết rằng một bộ phim xem vào tháng Bảy sẽ có cơ hội gắn liền với kỳ nghỉ, với cảm giác tự do, với những chuyến đi biển cùng bạn bè. Nhưng ở Việt Nam, mối liên hệ này còn thân thuộc hơn. Mùa hè ở đây không chỉ là kỳ nghỉ. Nó là khoảng thời gian chuyển tiếp giữa các giai đoạn đời người: kết thúc một năm học, chờ đợi kết quả kỳ thi, chuẩn bị bước vào trường mới. Một bộ phim xem vào khoảnh khắc ấy trở thành phần của câu chuyện đời.
Tôi có người bạn vẫn nhớ The Summer I Turned Pretty không phải vì nội dung, mà vì cô ấy xem nó trong những ngày chờ điểm thi đại học. Căn phòng của cô ngập mùi cà phê đắng, điều hòa rò rỉ nước, và nỗi lo âu về tương lai. Bộ phim trở thành nơi trú ẩn. Mỗi khi nhắc lại, cô không kể về diễn xuất hay kịch bản. Cô kể về cảm giác được an ủi.
Đó là điểm khác biệt giữa một bộ phim hay và một bộ phim của mùa hè. Phim hay để lại ấn tượng về nghệ thuật. Phim của mùa hè để lại ấn tượng về con người bạn đã từng là. Nó không cần hoàn hảo. Nó chỉ cần đúng thời điểm.
Nhiều người nhớ Your Name không phải vì câu chuyện hoán đổi thân xác độc đáo, mà vì họ xem nó vào mùa hè năm 2017, khi bộ phim tạo nên cơn sốt ở rạp chiếu Việt Nam. Họ nhớ cảnh xếp hàng dưới cơn mưa nhẹ, nhớ mùi bắp rang muối mua vội, nhớ cảm giác tay nắm chặt vé vàng ươm. Bộ phim gắn với ký ức về một mùa hè có điều gì đó đặc biệt đang diễn ra trong đời họ.
Cũng có những mùa hè buồn tẻ, và những bộ phim đã lấp đầy khoảng trống đó. Những ngày không có gì làm ngoài việc lướt qua danh sách phim cũ. Những đêm thức khuya vì nóng bức, xem hết một series dài tập. Những buổi chiều mưa ngồi nhà, xem lại phim đã xem trăm lần. Trong những khoảnh khắc ấy, phim không phải sản phẩm giải trí. Nó là bạn.
Và đôi khi, mùa hè năm ấy không chỉ là một bộ phim. Nó là cả một danh sách. Là cảm giác bạn có thời gian vô hạn để khám phá thế giới qua màn ảnh. Là niềm tin rằng bạn có thể xem hết tất cả phim hay trên đời trước khi tháng Chín đến.
Nhưng tháng Chín luôn đến. Và bạn không bao giờ xem hết. Điều đó không quan trọng. Điều quan trọng là có một bộ phim nào đó đã ở lại, trở thành mùi hè, màu nắng, và tiếng ve trong ký ức bạn.
Tôi vẫn thỉnh thoảng mở lại Cinema Paradiso vào những ngày nóng. Không phải để xem. Mà để nghe. Để cảm nhận lại cái mùa hè năm mười bảy tuổi đã ngấm vào từng khung hình. Bộ phim vẫn vậy. Nhưng tôi thì không còn là người xem năm ấy nữa.
Và có lẽ đó là điều đẹp đẽ nhất về phim mùa hè. Nó không thay đổi, nhưng bạn thì có. Mỗi lần quay lại, bạn thấy một phần mình đã mất. Và một phần mình đã tìm thấy.